||boek: Geachte Heer M.|Roman|ambo|anthos

||door: Herman Koch

||taal: nl
||jaar: 2014
||druk: 4e druk
||pag.: 430p
||opm.: hardcover|zo goed als nieuw|mét flap

||isbn: 978-90-414-1560-8
||code: 1:002450

--- Over het boek (foto 1): Geachte Heer M. ---

In Geachte heer M. vertelt Herman Koch met vlijmscherpe pen het intrigerende verhaal van een aftakelende schrijver, twee verliefde tieners en een verdwenen leraar. Een typische Herman Koch.

In Geachte heer M. van Herman Koch had de eens zo gevierde schrijver M. zijn grootste succes met een roman over de geruchtmakende verdwijning van Jan Landzaat. Deze leraar geschiedenis verdween na een korte affaire met een bloedmooie leerlinge, en werd voor het laatst gezien bij het vakantiehuisje waar zij met haar nieuwe vriendje verbleef. De roman was een bestseller en betekende M.'s internationale doorbraak, maar nu, aan het eind van zijn carrière, raakt hij steeds meer in de vergetelheid. Maar niet bij zijn mysterieuze benedenbuurman, die M. scherp in de gaten houdt. Wat heeft hij met de verdwijningszaak te maken?

Met vlijmscherpe pen vertelt Herman Koch het intrigerende verhaal van een aftakelende schrijver, twee verliefde tieners en een verdwenen leraar. Door de bestseller lijkt hun lot voor eeuwig met elkaar te zijn verbonden. Geachte heer M. is een grootse roman over jaloezie en afgunst, vriendschap en liefde. Met zijn wereldwijd geroemde scherpe blik ontziet Herman Koch ook nu weer niets en niemand.

'Dit is typische Herman Koch. Geachte heer M. is niet alleen spannend, maar ook regelmatig goed voor een schaterlach.' --Het Parool

'Koch toont nogmaals zijn talent, vakmanschap én durf.' --De Morgen

[bron: https--www.bol.com]

Vier personages vormen de hoekstenen van deze roman. Jan Landzaat, een jonge, getrouwde geschiedenisleraar heeft in de jaren zeventig van de 20e eeuw een kortstondige affaire met Laura, een leerlinge uit de 5e klas, stalkt haar en verdwijnt op een dag op mysterieuze wijze. Een nogal arrogante schrijver, M. (Mulisch?), schrijft een succesvolle roman over deze geruchtmakende zaak, 'Afrekening'. Zijn benedenbuurman, ene Herman (destijds medeleerlinge en geliefde van Laura), schrijft hem zo'n veertig jaar na Landzaats verdwijning een nogal dreigende brief, waarin hij aankondigt dat hij i.v.m. de wijze waarop M. de kwestie fictionaliseerde, 'bepaalde plannen' met hem heeft. Wordt de zaak Landzaat alsnog opgehelderd? De vlot lezende roman toont de gevaren van 'framing', heeft elementen van een thriller, is een satire op het literaire wereldje en lijkt nogal autobiografisch, alleen al omdat Koch via Herman (!) en M. een literair zelfonderzoek lijkt uit te voeren. De vertellers Laura en Ana (M.'s vrouw), steken wat bleekjes af tegen de andere drie vertellers, zodat begin en eind van de roman het sterkst zijn. Vrij kleine druk.

L.A.A. Kruse [bron: nbd biblion]

Lastig [2016-01-06]

Ik vind het een boek waar ik niet door geraakt word. Het leest voor mij niet lekker, maar eerder lastig. Het is niet pakkend genoeg om door te zetten om het uit te lezen (voor nu).

Ymmap [bron: https--www.bol.com]

Lovenswaardige opvolger van Zomerhuis-Diner [2014-05-11]

Moederdag vandaag en 'Geachte heer M.' is uit, een mooi cadeau met dank aan Herman Koch. Ik hou van zijn rechttoe-rechtaan stijl en van zijn personages: op en top reaal met brokjes cynisme, dwaasheid en ontroering.

Misschien een bladzijde teveel aan moraalfilosofie, maar bovenal een meer dan lovenswaardige opvolger van de eerder al knap geschreven romans 'Zomerhuis met zwembad' en 'Het Diner'.

ElineSVA [bron: https--www.bol.com]

Lang, niet lekker [2014-08-12]

Ideaal boek om te lezen voor schrijvers, recensenten, literair journalisten en voor badgasten die bij slecht weer de zomer moeten zien door te komen. Koch is een meester in het aan elkaar broddelen van eindeloze lange zinnen vol tussenwerpsels, bijzinnen en andere constructies die een normaal leestempo in de weg staan. De professionals komen er na de derde lezing achter dat het gewrocht taalkundig goed in elkaar zit. De rest die gewoon een lekker boek wil lezen loopt om de haverklap tegen een hobbel op die het moeilijk maakt om het verhaal vast te houden. De doordouwers die zich door de massa heen worstelen moeten over een valide kortetermijngeheugen beschikken om de twee sporen van de schrijver vast te kunnen houden. De diehard die de finish haalt kan terugzien op een uitstekend tijdverdrijf, hij kreeg waar voor zijn geld.

Lonesome [bron: https--www.bol.com]

Gemiddeld exemplaar van Kochs boekenlijn [2015-12-29]

Waar ik lovend was over Het Diner en Zomerhuis met Zwembad, kan ik dat niet zijn over Geachte Heer M. Ik vond het in het begin heel moeilijk om in dit boek te komen. Ik heb er een half jaar over gedaan om verder te komen dan honderd pagina's. Dan weet het boek je wel weer te pakken, maar richting de driehonderdvijftig pagina's wordt het verhaal weer zo langdradig, dat de laatste honderd pagina's een hel waren. Het idee voor het boek was er, de verhaallijn was zeker origineel, zijn zinnen zijn zoals altijd geniaal opgesteld, maar van het boek in het geheel ben ik geen fan en zal ik hem ook niet aanbevelen aan vrienden.

YvetteM [bron: https--www.bol.com]

Een afrekening? [2014-06-15]

Zowel Koch als Ambo | Anthos wisten de spanning op te drijven. Is het een aanval op de literaire wereld? In alle toonaarden ontkende Koch dat het boek een afrekening met zijn collega's en in het bijzonder Harry Mulisch is. Gezien de karaktertrekken van de beroemde schrijver M., wiens succesvolste roman Afrekening is gebaseerd op de verdwijning van docent Landzaat, hebben we hier wel degelijk met Mulisch te maken. Maar wat mij bovenal intrigeerde: Geachte heer M. geeft een kijkje in de keuken van de schrijver. Hoe komt de gemiddelde literaire roman tot stand? Kun je zonder media en/of mensen om je heen wel een fictief verhaal schrijven? In hoeverre is fictie daadwerkelijk verzonnen?

Koch heeft een schitterend boek geschreven. Geachte heer M. is het verhaal van Herman, de scholier, met zijn liefje Laura. Twee zeventienjarigen die hun onschuld eerder verliezen dan hun lief is. En het is het verhaal van Nederlands succesvolste schrijver die parasiteert op verhalen zoals die van Herman en Laura. En dan, ruim dertig jaar later, brengt het lot Herman en M. bij elkaar. Herman verwijt M. dat hij de feiten niet al te nauw neemt, zoals hij bijvoorbeeld een eigen interpretatie van de verdwijning van docent Landzaat heeft gegeven in diens succesvolle roman Afrekening. De inmiddels vijftigjarige Herman besluit M. gedoseerd de waarheid rond de verdwijning van Landzaat te vertellen. Druppelsgewijs, als titreert hij een vloeistof met een wankel omslagpunt.

Terugkomend op de door mij veronderstelde sneer naar het Nederlandse literaire wereldje: het kinnesinne onder de beroemde auteurs onderling is een genot. Verder vraag ik u wie de volgende personen (op een door Herman en M. bezocht boekenbal) zijn: "Een (vrouwen)gezicht waar twintig jaar twee pakjes Gauloises en twee flessen rode wijn per dag hun sporen hadden nagelaten". "Dan had je C., ook ergens in de tachtig, die zijn ouderdom zo jongensachtig probeerde te dragen, als een paar afgetrapte, oude gymschoenen, een spijkerbroek met scheuren en veiligheidsspelden; hij vertoonde zich graag in recalcitrante kleding...". Ik hoef u de namen van deze nog levende auteurs toch niet in te fluisteren? En wat denkt u van zijn nauwkeurige beschrijving van de bekrompen mores van de CPNB? Slechts twee consumptiebonnen per persoon, daarna sluit u maar aan in de rij voor de kassa. Kleinzieligheid ten top. Organiseer een feestje of blijf thuis, maar behoed onze auteurs voor Nederlandse krenterigheid. Ook in die zin biedt Geachte heer M. een interessante laag.

Ter afsluiting toch een punt van kritiek. Het dedain jegens docenten voortgezet onderwijs, door de hele roman vervlochten.

Eugenio [bron: https--www.bol.com]

Over the hill. [2014-07-04]

Koch denkt nu na twee eerdere wel succesvolle boeken: Veel geld verdienden bevalt zo goed, er moet gauw iets nieuws komen. Maar ja geen inspiratie of ideeen.....!

Gelukkig beleefde Herman na lange afzondering toch nog een eureka-moment: "Ik maak een onnavolgbare, chaotische "thriller". Wie 't niet juichend begroet zoals (terecht?) "Het diner", zal mijn humoristisch cynisme ongetwijfeld wel niet kunnen bevatten.

Koch schrijft met dit boek een slaapverwekkend werk dat op vele bladzijden niet in staat is het langdradige niveau van b.v. de familieserie "Onderweg naar morgen" te ontstijgen. Hier en daar nog wat krampachtige pogingen om door lastige plotwendingen en onnodige, algemene devaluatie van 'vakgenoten', het geheel nog enigszins onderscheid te verschaffen.

Nee Herman, probeer straks eens een ander kunstje t.b.v. het dichten van je monetaire angsten.

Watertweeling [bron: https--www.bol.com]

Geachte heer M. is een roman uit 2014 van de Nederlandse auteur Herman Koch. De schrijver speelt met historische feiten en fictieve beschrijvingen van een gebeurtenis veertig jaar eerder. Schrijver M. verwerkte vlak na de mysterieuze verdwijning van een geschiedenisleraar op het Spinoza Lyceum te Amsterdam bekende feiten in zijn bestverkopende roman ooit. De titel was: 'Afrekening'. Ongeveer een jaar nadat schrijver M. de bovenbuurman van hoofdpersoon Herman is geworden, weet laatstgenoemde in een eindgesprek de waarheid te achterhalen.

Hoofpersonen en vertellers van de roman

• Herman. Destijds een 17-jarige scholier. Nu de benedenbuurman van schrijver M.
• Laura. Klasgenote en vriendin van Herman na haar affaire met Jan.
• Jan Landzaat. Veertig jaar eerder getrouwd en vader van 2 dochters en docent aan het Spinoza Lyceum. Hij start een seksuele affaire met leerling Laura, die hem vervolgens dumpt. Met Kerstmis dat jaar staat hij op het punt zelfmoord te plegen.
• Meneer Herman M. Succesvol auteur en sinds kort de bovenbuurman van Herman. Hij is hertrouwd met Ana, een schoolmeisje dat hem kwam interviewen voor de schoolkrant. Ze hebben samen een driejarig dochtertje.

Constructie van de roman

• De roman van meneer M. met als titel 'Afrekening' heeft als openingszin:

- "Twee middelbare scholieren beramen de perfecte moord op hun leraar."[2]

• Het boek 'Geachte heer M.' begint met deze zin van Herman:

- "Geachte heer M., Ik wil u beginnen met u te zeggen dat het inmiddels beter met mij gaat."[3]

• De sleutel van de roman zit in een brief met een gelijkluidende titel die een aantal maanden na zijn verdwijning Jan Landzaat schrijft aan heer M. Deze auteur had te kennen gegeven met een boek over de geruchtmakende verdwijningszaak bezig te zijn.
• De vier hoofdpersonen komen aan het woord en geven hun visie over de gebeurtenissen 40 jaar eerder en in het heden.

De vijf hoofdstukken

• Lerarensterfte
• Waarom schrijft u?
• Leven voor de dood.
• Het boek moet het doen
• De leraar voor het schoolbord

Inhoud

Centraal staat de verdwijning van Jan Landzaat 40 jaar eerder na een bezoek aan het ingesneeuwde vakantiehuis van de ouders van Laura in Terhofstede. Hij doet een uiterste poging om Laura terug te krijgen, die daar bivakkeert met haar vriend Herman. Nadat hij spoorloos verdwenen is worden Herman en Laura maandenlang ondervraagd maar gaan vrijuit. Schrijver M. kondigt aan een boek te gaan schrijven over de affaire en krijgt vervolgens een brief van de verdwenen Jan uit Parijs. Op zijn sterfbed vertelt meneer M. dat hij destijds naar Parijs vertrok en Jan dumpte in de Seine, omdat een levende Jan het succes van zijn boek in de weg stond.

Thematiek

Centraal staat de (on)vrijheid van een auteur als hij waargebeurde verhalen verwerkt in een roman. De namen worden gewijzigd, omstandigheden worden gewijzigd. Bij de verfilming wordt de verdwijning in een zonnige zomer gefilmd, terwijl in het boek een ingesneeuwd vakantiehuis figureerde. Meneer M. geeft toe aan Herman dat hij Stella uit zijn roman heeft geschreven. Een vierhoeksverhouding verkoopt immers slechter dan een klassieke driehoeksverhouding. De lezer komt er vervolgens achter dat zowel de verdwijning als de moord echt waren, maar dat de dader een andere belanghebbende was.

[bron: wikipedia]

Nederlands proza - Herman Koch: Geachte heer M.

Herman M. is een schrijver op zijn retour. Tenminste, daar vreest hij voor. Hij laat elk jaar weer op het boekenbal zijn gezicht zien (tot grote, maar verborgen ergernis van zijn veel jongere vrouw Ana) uit angst om vergeten te worden, hij geeft lezingen in bibliotheken voor een publiek waar hij uitermate op neerkijkt. Hij teert op oorlogsromans en op een succes van een veertigtal jaar geleden, toen hij grote faam maakte met een whodunit, Afrekening, gebaseerd op een waargebeurd verhaal. Een zeventienjarig meisje, Laura, begint een affaire met haar dertigjarige leraar geschiedenis, Jan Landzaat. Het meisje zet een punt achter de relatie en begint iets met klasgenoot Herman. De leraar geschiedenis stalkt Laura en verdwijnt na een ongewenst bezoek te hebben gebracht aan het vakantiehuis waar Herman en Laura de kerstvakantie doorbrengen. Het boek is aan de 'tigste' druk toe, het werd verfilmd, kortom: M. heeft aardig wat geld verdiend aan het verhaal door het met een wel bijzonder grote dichterlijke vrijheid van een ontknoping te voorzien. Een whodunit zonder dader of ontknoping, is immers geen whodunit. Maar M. had net iets te weinig gehoor voor de verdachten, zo vindt Herman, die inmiddels de middelbare leeftijd bereikt heeft en onder M. is komen wonen.

In een reeks onverstuurde brieven aan M. vertelt onderbuurman Herman zijn versie van de feiten. Zijn dreigende toon doet vermoeden dat Herman zelf een wat gestoorde persoonlijkheid is. Een stalker, zoals de leraar die voor zijn ogen verdween. Een personage dat zelf zijn verhaal wil schrijven (een schrijver zoals M. eigenlijk). Een manipulator.

Hoe lang blijft ze weg? Een week? Twee weken? het doet er niet zoveel toe. U bent alleen, dat is het voornaamste. Een week moet genoeg zijn.

Ja, ik heb bepaalde plannen met u, meneer M. U denkt misschien dat u alleen bent, maar vanaf vandaag ben ik er ook. In zekere zin ben ik er natuurlijk altijd al geweest, maar nu ben ik er echt. Ik ben er, en ik ga voorlopig niet meer weg.

Ik wens u een goede nacht - uw eerste nacht alleen. Ik doe nu de lichten uit, maar ik blijf bij u.

Het eerste hoofdstukje doet vermoeden dat Herman Koch hier - net zoals schrijver M. - aan een whodunit werkt: een waarin we zullen achterhalen hoe de leraar verdween, maar ook een waarin we zullen te weten komen wat Herman met M. van plan is. En dat belooft weinig goeds te zijn...

Whodunit?

Herman neemt de lezer mee op een bijna martelend trage, maar bijzonder spannende reconstructietocht. Al gauw blijkt dat hij al in zijn tienerjaren iets dreigends over zich had. Een eersteklas cynicus, wat toch uitzonderlijk is voor een zeventienjarige. Laura, de andere protagonist van het waargebeurde verhaal, heeft een fijn vriendengroepje en leuke ouders. De harmonie is compleet en perfect. Wanneer Herman voor het voetlicht treedt, wankelt het evenwicht. Hoewel hij naast een cynicus ook nog eens een manipulator blijkt te zijn, voelt Laura zich aangetrokken. De vriendschap met haar vrienden lijdt eronder en ze doet gekke dingen. Zoals de leraar geschiedenis verleiden om zich zichtbaar te maken voor Herman. Herman heeft werkelijk niks sympathieks in zich. Hij is een zwartgallige nar, die zijn omgeving duidelijk maakt hoe fake en middelmatig iedereen is. Omdat zijn ouders en leraren het niet kunnen, neemt hij zelf de regie in handen. Herman is met andere woorden een uitstekende hoofdverdachte.

M. dirigeert als schrijver fictieve levens. Hij bepaalt het lot van zijn personages. Wanneer hij een verhaal schrijft dat gebaseerd is op de waarheid, worstelt hij echter met het feit dat het echte verhaal geen ontknoping heeft. Herman regisseert het leven graag. Als tiener zette hij het leven van zijn leerkrachten en vrienden letterlijk in scène door perverse grapjes met hen uit te halen voor het oog van zijn camera. Schrijver M. en personage Herman vullen elkaar aan. M. heeft met Afrekening (de titel zegt genoeg) voor een ontknoping gezorgd, Herman weet wat er gebeurd is. Geachte heer M. houdt dus het midden tussen een whodunit en een whathappened, zoals Koch zijn roman noemt.

Middelmatig

In een interview met Cobra.be geeft Herman Koch aan dat Geachte heer M. over middelmatigheid gaat. Herman noemt leraars de middelmatigste mensensoort die er bestaat. Zo wordt er, aldus Koch, door zeventienjarigen over volwassenen in het algemeen en leerkrachten in het bijzonder gedacht. Maar hoe weinig middelmatig Herman ook wil zijn, hij is het wel. Hij denkt de touwtjes in handen te hebben, maar kan zich niet neerleggen bij het feit dat hij de waarheid niet in pacht heeft. Hoewel M. een vermaard schrijver is, is ook hij volgens Kochs definitie middelmatig: hij is iemand die denkt dat hij heel wat weet, maar geen relativeringsvermogen heeft om dat te betwijfelen. Ondanks zijn hoge leeftijd en toch wel schitterende literaire carrière heeft M. nog een enorme geldingsdrang en angst om vergeten te worden.

Herman Koch heeft zijn hoofdpersonages zijn eigen naam gegeven. Daardoor neemt de schrijver zichzelf natuurlijk met een korrel zout. Hij geeft twee uiterst eigenwijze, irritante, intrigerende maar toch o zo middelmatige figuren zijn eigen naam. Koch is zelf toch al een dertigtal jaar aan de slag als schrijver en als scenarist van tv-reeksen als Jiskefet en Voetbalvrouwen. Maar pas in 2009, bij de verschijning van Het diner, kreeg hij echt naamsbekendheid. Net zoals Afrekening van zijn hoofdpersonage M. werd zijn bestseller verfilmd, in 2013. Zomerhuis met zwembad volgde in 2011 en werd Kochs tweede gehypete roman. Maar op de achtergrond waren ook wel stemmen te horen die Zomerhuis met zwembad qua format te veel op Het diner vonden lijken.

In Geachte heer M. schept Herman Koch in een overigens magistrale vertelstijl weer een gelijkaardige, unheimliche sfeer. Dat past natuurlijk prima in het genre van de whatshappened, maar na 430 bladzijden spanning is de ontknoping een beetje gezocht en heeft de lezer het ook een beetje gehad. De vijf verhaallijnen zijn potentiële romans op zich. Zo zou het oorlogsverleden van M.'s familie een volwaardig verhaal kunnen vormen. Of het leven van zijn vrouw Ana, die haar jeugd opofferde om aan de zijde van een veel oudere schrijver te staan en voltijds hun kind op te voeden. Wat er van Laura en haar vrienden geworden is, is een bijzonder groot vraagteken, net zoals wat Herman uitvoerde tussen zijn zeventiende en zijn zevenenveertigste. Het verhaal van Jan Landzaat, de leraar, is er een van tragische jeugdliefdes en frustratie. Het zijn stuk voor stuk boeiende verhalen met net iets te veel losse eindjes. Koch probeert ze op het einde nog snel aan elkaar te knopen, maar de grote apotheose die je verwacht na een vuistdik boek vol spanning, ontbreekt. Maar hoewel Koch thematisch een beetje in de middelmatigheid dreigt te vervallen, is Geachte heer M. een heerlijk boek, dat leest als een trein. Koch heeft met deze roman weer bewezen dat hij echt wel een meester in stijl is.

Herman Koch, Geachte heer M., Ambo /Anthos Amsterdam, 2014, 429 p., 22,95 euro. ISBN 9789041415608. Distributie: Veen Bosch en Keuning

Oorspronkelijk verschenen in de Leeswolf 2014

Liesbeth Vantorre [bron: https--mappalibri.be]

Herman Koch durft

Herman Koch zet ons voor schut in het bijzonder geslaagde Geachte heer M. En schrijft een thriller die er uiteindelijk geen blijkt te zijn.

Er zijn auteurs die slagzij maken en kansloos naar de bodem zinken wanneer ze op latere leeftijd een doorslaand succes boeken. Maar er zijn ook schrijvers die boven zichzelf uitgroeien onder de plotsklapse roem. De Nederlandse ex-cabaretier Herman Koch (°1953) behoort tot die laatste categorie. Dat bevestigde hij dit weekend nog in een interview met deze krant: "Sinds Het diner voel ik me net bevrijd en heb ik het gevoel dat ik kan doen wat ik wil." Dat merkte je al in opvolger Zomerhuis met een zwembad (2011), dat minstens even goed was als Het diner (2009).

Zonder dat hij op de hurken gaat zitten voor zijn publiek, gooit Herman Koch het in Geachte heer M. voorzichtig over een andere boeg, met een roman die zeker compositorisch complexer in elkaar zit dan zijn voorgangers. Toch heeft Koch geen greintje bespaard op suspense. En al evenmin op vermakelijk sarcasme, waarin de lasten van het schrijverschap driftig op de korrel worden genomen. Maar ook lezingenbezoekers, bibliothecaressen en het lerarengild krijgen ervan langs. Bovenal bezit dit boek een jaloersmakende spankracht én een leesvaart waarmee je je in de eerste klas van de Thalys waant.

De plot cirkelt om de schrijver Herman M., wiens ster al een poosje tanende is. Zijn grootste succes was Afrekening, een reconstructie van een verdwijningszaak rond de geschiedenisleraar Jan Landzaat. Maar verder speelt zijn ziekelijke fascinatie voor de Tweede Wereldoorlog hem parten. Het is lastig om niet aan Harry Mulisch te denken (zie de initialen) maar gaandeweg wordt duidelijk dat Koch voor dit personage uit een conglomeraat aan schrijvers heeft geput. En daarbij blijft hij zelf allerminst buiten schot.

Het boek opent op dwingende, bezwerende wijze met een brief aan M. Die is afkomstig van zijn wat schichtige onderbuurman. Het lijkt alsof die nog een eitje te pellen heeft met M. Af en toe onderschept hij ook post. Een geval van stalking? Nog eigenaardiger wordt het als blijkt dat ook hij Herman heet. Grunberg lijkt haast mee aan zet. Korte, scherp gewette zinnen die doen wat ze moeten doen: de spanning opdrijven en je op je qui-vive zetten.

Het is deze Herman die vervolgens de allesverbindende spilfiguur wordt van het boek. Koch slingert ons terug naar de jaren zeventig, wanneer deze schriele schooljongen zich in een Zeeuws buitenhuisje heeft verschanst met zijn geliefde Laura. Lyceumleerlinge Laura blijkt eerder een affaire te hebben gehad met geschiedenisleraar Landzaat, uit stille revanche omdat Herman iets was begonnen met haar beste vriendin Stella. Nu is het Landzaat die zijn gram komt halen in Zeeland. Maar in nooit opgehelderde winterse omstandigheden verdwijnt Landzaat en krijgt Herman de verdenking van moord op zich geladen.

Krijgt de zaak-Landzaat opheldering? Met groot metier zet Koch ons voor schut, gedrild als we zijn om een uitgezette verhaallijn blindelings te volgen. We zien alle hoeken van de kamer en alle kleuren van de regenboog. Wie een rechttoe rechtaan-thriller verwacht, is eraan voor de moeite. Dat goed en fout bijlange geen zwart-witkwestie is, wordt er behoorlijk ingehamerd.

Koch opent in Geachte heer M. de gereedschapskist van de schrijver en laat ons naar zijn hamers, beitels en schroevendraaiers kijken. "In een roman - een verzonnen verhaal - dien je het toeval altijd zoveel mogelijk uit te bannen. Het toeval voelt zich meer op zijn gemak in de werkelijkheid. De werkelijkheid is zijn ideale jachtterrein." Maar moet een roman kloppen als een bus? En wat als je de werkelijkheid opoffert ten faveure van je verhaal? In Geachte heer M. wordt dat haasje-over tussen fictie en werkelijkheid een hele kunsttoer.

De strijd tegen middelmatigheid lijkt een ander leidmotief. Middelmatigheid van de schrijver bijvoorbeeld, die op zijn lauweren rust en op zijn maniertjes teert. Grinnikend hou je het potlood in de aanslag, gevlast op weer een bon mot en een spijkerharde formulering. Vooral het lerarenkorps moet het ontgelden: "Nergens kun je de middelmatigheid beter ruiken dan op een middelbare school. Het is een lucht die overal in doordringt, als de lucht uit een pan soep die te lang heeft staan pruttelen."

Met Geachte heer M. toont Koch nogmaals zijn talent, vakmanschap én durf. Want jazeker, hij strijkt zijn lezers ook tegen de haren in. Faut le faire, onder het oog van een publiek dat misschien vooral hongert naar een remake van Het diner.

Herman Koch, Geachte heer M., Ambo Anthos, 512 p., 22,95 euro.

Dirk Leyman [bron: de morgen]

'Een klein hoekje opruimen, kan ik zó blij van worden'

Nederlands succesrijkste schrijver van het moment heet Herman Koch (60). Zijn nieuwe roman heet Geachte heer M. Met de m van middelmatigheid, de hoofdzonde in het boek. 'Mijn idee is dat niet-middelmatige mensen nooit leraar als beroep zullen kiezen.'

Sinds Het diner (2009) is een nieuwe Herman Koch 'Een Gebeurtenis'. Media-aandacht zat. Om het wat behapbaar te houden, heeft zijn uitgeverij een reeks interviewnamiddagen ingepland op haar kantoren aan de Amsterdamse Herengracht. Timemanagement is noodzakelijk, Kochs speelterrein is nu de wereld: hier een nieuw boek lanceren, straks een promotour door de VS, waarZomerhuis met zwembad verschijnt en waar Cate BlanchettHet diner zal verfilmen. Dat boek is nog altijd niet uitgezongen: ruim één miljoen verkochte exemplaren, en de meest vertaalde Nederlandse roman ooit.

Je zou denken dat het toch stilaan eens bergaf moet beginnen gaan.

'Het was geloof ikHet Parool dat in januari schreef: "Eén ding is zeker: Herman Koch komt nooit meer over het afgelopen jaar heen." Vond ik wel geestig. Het is natuurlijk goed mogelijk, maar het werkt bevrijdend als je dat gewoon accepteert en de dingen laat gebeuren. Misschien zal achteraf blijken datHet diner het hoogtepunt was. Het zij zo. Maar zelf denk ik van niet. Enkele maanden geleden vroeg mijn uitgever "of ik wat tevreden was over dat nieuwe boek". Ik heb hem gezegd: over twee jaar heeft niemand het nog overHet diner.'

De kracht van 'Het diner' en van 'Zomerhuis met zwembad' zat vooral in de mix van plotgedreven thriller en ethische vragen over goed en kwaad, over de relatie kind-ouders, thema's waarmee je een groot bereik genereert. Die ingrediënten zitten ook deels in 'Geachte heer M.' Kunt u zelf inschatten in hoeverre het succes van 'Het diner' mee bepaalt welk soort boeken u blijft schrijven, want na 'Zomerhuis.' zei u dat uw volgende boek evengoed iets totaal plotloos kon zijn.

'De voorbije jaren zei ik soms voor de grap tegen mensen: nu komt eindelijk die ontoegankelijke Koch waar alle lezers zich van zullen afkeren.'

Het is u niet gelukt.

'Nee, wéér niet gelukt!(lacht) En ik zal er wellicht nooit in slagen. Het is iets wat in je zit. Maar ik denk wel dat ik met dit boek iets wezenlijk anders heb geprobeerd. De plot doet er dit keer minder toe. Ik heb me, veel meer dan in eerdere boeken, die vanuit één ik-persoon verteld werden, uitgeleefd met een reeks verschillende stemmen. NaZomerhuis wou ik ook even geen gezinnen meer. En er is dit keer niet één grote morele of ethische kwestie, meer een aantal punten die aangeraakt worden.'

Wat u dan vaak doet, is geen stelling innemen, maar zoveel mogelijk standpunten over een bepaald onderwerp de revue laten passeren. Vindt u dat een taak van de literatuur?

'Het hoeft geen vooropgezet iets te zijn maar een roman, zoals een film of een toneelstuk, is wel een ideaal podium om verschillende opvattingen te presenteren zonder er een oordeel aan te verbinden. En ik houd er wel van om ook die meningen waar ik het niet mee eens ben een goeie kans te geven, anders maak je een karikatuur. Een mooi voorbeeld isSaturday van Ian McEwan. Daarin zit een discussie tussen een vader en zijn dochter over de Irakoorlog, die dan op beginnen staat. Iedereen weet dat McEwan anti-Bush is, maar bij monde van die vader voert hij een gewéldige argumentatie vóór een inval in Irak, ze is bijna beter dan de tegenargumentatie.'

'Het is ook een van de betere dingen die ik op de middelbare school heb gedaan: de Vietnamoorlog was bezig en ik had een wat aparte leraar Nederlands, een slimme man. Hij vroeg of er iemand was die, los van wat hij zelf vond, het standpunt van de Amerikanen wilde verdedigen. Toen heb ik mijn vinger opgestoken. Het is heerlijk om met goeie argumenten te winnen van je eigen mening, of in elk geval de strijd aan te gaan. Zulke stukken schrijf ik ook heel snel. InGeachte heer M. bijvoorbeeld die discussie op het Boekenbal over vrije meningsuiting en zo. Of het gesprek in Het diner waarbij iemand suggereert dat die dakloze misschien wel mee schuldig is aan zijn eigen dood.'

Niet iedereen smaakt die aanpak. In een van de weinige negatieve recensies over 'Het diner' leek Janet Maslin van 'The New York Times' die controversiële uitspraken te verwarren met uw persoonlijke standpunten. 'It's the morality of the story that is really sickening'.

'Terwijl dat boek niet amoreler of immoreler is dan de werkelijkheid, want er zit geen oordeel in. Ja, Maslin vond de familie Lohman "indigestible" - onverteerbaar. Het is me tijdens de voorpubliciteit in de VS vaker opgevallen: de verontwaardiging over de harde uitspraken over minderheden, daklozen. Zijn ze bang voor: oeps, er wordt een niet zo aardig zwart karakter opgevoerd, laten we oppassen, want we zijn nog maar net geëmancipeerd.'

Schrijver en personages uit elkaar houden dus. Maar in 'Geachte heer M.' maakt u het ons wel moeilijk. De verteller heet Herman en als hij zichzelf als kind beschrijft, lijkt ons toch de jonge Herman Koch naar voren te komen.

'Aanvankelijk heette hij geen Herman. Maar dan krijgt hij een vriendinnetje en begon ik me af te vragen hoe meisjes van zeventien naar jongens kijken. Daarmee ben ik beginnen spelen. Ik dacht: waarom laat ik haar niet naar mij kijken, zoals ik toen was? Een soort indirect zelfportret - je ziet iemand vaak veel beter door de ogen van een ander dan door zijn eigen ogen. Maar de oudere Herman, uit het eerste deel, die lijkt eigenlijk niet op mij. Die is toch eerder licht psychopatisch geobsedeerd. In zijn jeugd is hij meer iemand die een wat speciale plaats inneemt in zo'n vriendengroepje, en dat was in mijn geval wel zo.'

De jonge Herman is de origineelste geest in het boek. Hij komt met de leukste ideeën, de fijnste initiatieven.

'Auteurs die al dan niet via een omweg over zichzelf schrijven, doen zich vaak een beetje klunzig of onhandig voor, om daardoor juist sympathiek gevonden te worden. Maar ik dacht: ik moet gewoon eerlijk zijn, zeggen van: nou, zo klunzig was ik helemaal niet op mijn zeventiende.'(lacht)

Ergernis is een rode draad in uw oeuvre. Dit keer is middelmaat uw grootste target, zowel in de literatuur als in het middelbaar onderwijs. Wat dat laatste betreft: u constateert dat het daar wemelt van de mediocre figuren. Stel dat u de boel kon hervormen, wat zou u doen?

'Een van de problemen is dat het secundair onderwijs in zijn huidige vorm bijna niet beter te krijgen is. Mijn eigen ervaring is dat de leukste leraren het minst geschikt waren voor het beroep. Ze gingen er soms letterlijk onderdoor, gewoon omdat ze niet konden aarden binnen zo'n rigide systeem. Een van de beste leraren die ik ooit had, heeft een einde aan zijn leven gemaakt. Alcoholist, maar ook een levendig persoon. En die kleurrijke figuren worden steeds schaarser. Mijn idee is vaak dat niet-middelmatige mensen vandaag nooit leraar als beroep zullen kiezen.'

Misschien verandert dat als je het loon vervijfvoudigt?

'Maar je moet ook echt zin hebben om voor zo'n klas te staan. En dan nog: je werkt met mensen van vijftien of zestien, een leeftijd waarop ze daar helemaal geen zin in hebben. Wat ik denk dat gaat gebeuren, niet binnen tien maar misschien wel twintig jaar, is dat het middelbaar onderwijs zoals we het nu kennen grotendeels verdwijnt. Mijn zoon van negentien doet eindexamen, en je ziet nu al docenten geschiedenis of aardrijkskunde die zeggen: kijk dat maar gewoon na op internet, daar staat het beter dan ik het kan uitleggen. Die jongeren kijken ook al jaren online naar Amerikaanse tv-series, zonder ondertiteling. Maar ze krijgen dus wel zes jaar lang drie à vier uur Engels per week. Je kunt een dertienjarige in zes weken Engels leren. Russisch? Half jaar. En het hoeft ook niet allemaal klassikaal.'

'Op de school van mijn zoon was er onlangs een ouderraad, over wat we tegen al die afleiding van de smartphone, tablet en playstation en zo moesten doen. Ik hield mijn mond, maar ik dacht: weet je wat, je zou misschien eens moeten kijken hoe die leraar interessanter kan worden dan die smartphone, dáár zit het echte probleem. Gelúkkig hebben ze een telefoontje waarmee ze onder tafel nog iets leuks kunnen doen, anders is dat hele uur natuurlijk niet om door te komen.'

Als je een maatschappij draaiende wilt houden en dus zoveel mogelijk mensen 'mee' moet krijgen, ben je dan niet gedoemd tot middelmatigheid?

'Ik geloof het niet. Het gaat ook over plezier hebben in iets. Je kunt op restaurant een kelner zien die daar echt iets uit haalt, of je ziet iemand die alleen maar uitstraalt: ik hoor hier niet, want ik verdien eigenlijk veel beter werk. Het gaat om de prikkel die in het werk zelf zit, maar die je volgens mij ook kunt aanleren of overbrengen. Een tevredenheid met een bepaald soort klusje. Ik pas het zelf ook toe. Dan denk ik: misschien moeten al die mails nu eens heel snel beantwoord. Hop, op een uur, terwijl ik dacht dat ik er drie nodig zou hebben. Of je doet het net eens heel gedetailleerd: mijn huis is vrij rommelig, maar het gebeurt dat ik denk: als ik dat hoekje daar nu eens helemaal opruim. En dan ben ik zó blij, ook door de gedachte: zo zou de rest ook kunnen worden.'(lacht)

De momenten in dit boek waarop de middelmaat en de sleur doorbroken worden en de personages het bloed echt door hun aderen voelen stromen, zijn meestal nogal duister; als er al sprake is van genot, zit het eerder in donkerte dan in schoonheid: agressie, leedvermaak, 'foute' lust.

'Ja, daar zit wel iets in. Maar het is natuurlijk niet voor niets dat we van die Scorsese-achtige films houden, of vanThe Sopranos: het bestaan wordt erin gesublimeerd, en je krijgt het idee dat een leven van misdaad, brutaliteit, nog zo kwaad niet is.'

Maar u denkt niet dat als we de maskers laten vallen en doen wat we echt willen doen, zeggen wat we echt willen zeggen, dat het dan per definitie een ravage wordt.

'Nee hoor. Al laat M. zich in dit boek wel ontvallen: "Ze moesten eens weten wie ik werkelijk was." Dat heb ik ook wel eens: "Ze zouden eens moeten weten." Als je schrijft, ga je een beetje spelen met gedachten, meningen, maar de echte gedachten kun je er beter toch niet altijd in zetten.'

In de Angelsaksische pers bent u in elk geval wel al bestempeld als 'the Dutch master of the feel-bad novel.'

'Mijn werk is sowieso niet feelgood. Er zitten doorgaans ook weinig personages in waarvoor je veel sympathie voelt. Je denkt hooguit: die is wel slim of die heeft interessante gedachten, ik ga wel even met hem mee daar- en daarheen, maar je denkt ook: echt leuk zijn ze niet. Wat dat betreft, staan ze misschien ook wel met beide benen in de werkelijkheid.'

Het 'unheimliche' in uw boeken vloeit ook voort uit uw taal, die heel uitgebeend is. U zegt zelf het meest te genieten van zinnen die niet te moeilijk lopen, maar toch net iets bijzonderder zijn dan de droge mededeling. Hoe kom u daartoe?

'Moeilijk te benoemen. Soms schrijf ik een zin die precies weergeeft wat ik bedoel. Maar veel vaker vind ik er geen bal aan. "Hij hield het autoportier voor haar open en zij stapte in": zoiets wil je er natuurlijk niet in, maar het hoeft ook niet te zijn: "Het blikkerend licht van de auto reflecteerde in haar zonnebril." Asjeblieft! Het moet iets anders zijn, maar het recept ken ik ook niet helemaal. Ik merk wel dat het vaker lukt als ik snel doorwerk, een beetje als een schilder die enkele streken zet. Schrijf ik vier lelijke zinnen, maar dan komt er eentje die wel goed zit. En dan is het vaak kwestie van die vier voorgaande gewoon weg te halen.'

U schrijft nu voor de hele wereld. Dan zijn er een aantal dingen die niet meer kunnen?

'Ik kan dat besef in elk geval niet meer uitvlakken, maar ik wil me zo weinig mogelijk laten remmen. Zodra je gaat denken: "het Boekenbal bestaat alleen in Nederland dus schrijf ik er niet over", tja. Kijk naar Michel Houellebecq: die trekt zich nergens iets van aan en wordt ook overal gelezen.'

De kern in uw werk is sowieso vrij universeel. Toch wordt u niet overal op dezelfde manier gelezen: in sommige landen beschouwen ze uw werk als satire, in andere als zwarte komedie. Zijn er interpretaties waarvan u staat te kijken?

'Dat satirische heb ik nooit zo begrepen. Het zou betekenen dat ik dingen echt uitvergroot, wat ik niet doe. En bijHet diner viel het me op dat ze zich in Rusland niet goed raad wisten met dat gewetensprobleem of je je kind aan de politie moet uitleveren. Dat speelde daar niet, zeiden ze: "Je kind aan de politie uitleveren is hier wel het laatste wat je doet." Of in Marseille, waar ik was uitgenodigd op een, zeg maar, marginale school. Daar waren die leerlingen zo blij met dat boek, omdat er eindelijk eens ouders waren die het opnamen voor hun kinderen die vervolgd zouden kunnen worden door de politie. Ze hadden allemaal wel een broer of een oom in de gevangenis. Dus de moraal werd helemaal omgedraaid: "Zie je, die mensen aan tafel zijn goeie mensen want ze beschermen hun kinderen."'

U schrijft al dertig jaar, de eerste kwarteeuw met minder commercieel succes dan de jongste vijf jaar. Uw tv-werk zal daar niet vreemd aan zijn. Als u opnieuw kon beginnen, zou u het dan anders doen?

'Lastig om te zeggen. Televisie heeft me geholpen om op een bepaalde manier naar de dingen te kijken(samen met Michiel Romeyn en Kees Prins maakte Koch van 1990 tot 2005 het absurdistische, intussen ook mythische programma'Jiskefet', red.), maar ik denk toch dat als die tv er niet was geweest, ik me als schrijver sneller had ontwikkeld. Dan was mijn vijfde boek misschien al iets geworden alsHet diner. Het schrijven is heel lang heel versnipperd verlopen. TussenRed ons, Maria Montanelli(zijn debuutroman uit 1989, red.) enHet diner is alles in stukken en beetjes geschreven. Dus ja, er had misschien wat minder verstrooiing mogen zijn.'

Jan Desloover [bron: de standaard]

--- Over (foto 2): Herman Koch ---

Herman Huibert Koch (Arnhem, 5 september 1953) is een Nederlandse televisie- en radiomaker, acteur en schrijver. Als acteur is Koch vooral bekend van de televisieserie Jiskefet.

Biografie

Koch werd geboren in Arnhem en verhuisde met zijn ouders op zijn tweede naar Amsterdam-Zuid. Zijn middelbare school begon hij op het Montessori Lyceum, en hij werd aldaar wegens wangedrag verwijderd.

Hij is bekend als televisiemaker en acteur in de televisieserie Jiskefet. Ook is hij schrijver van romans, korte verhalen en hij is columnist voor onder andere de Volkskrant. In de jaren 80 maakte hij sketches en parodieën voor het radioprogramma Borát, die hijzelf in een interview in NRC Handelsblad omschreef als 'interviews met mezelf'. In 2005 schreef hij het Groot Dictee der Nederlandse Taal. Hij is getrouwd met schrijfster Amalia de Tena. Samen hebben zij een zoon.

Zijn literaire romandebuut was Red ons, Maria Montanelli uit 1989. Het boek werd vergeleken met De avonden van G.K. van het Reve. Zijn schrijfstijl lijkt hier nog beïnvloed door de romans van Louis-Ferdinand Céline. De verhalenbundel Hansaplast voor een opstandige publiceerde hij onder het pseudoniem Menno Voorhof.

Een van zijn bekendste romans, Het diner, werd onder meer geïnspireerd door de moord op de dakloze vrouw María del Rosario Endrinal Petit in Barcelona (Spanje) in december 2005, die door drie jongens uit een zogenoemd fatsoenlijk milieu in het portaal van een bank werd mishandeld en daarna in brand gestoken. Het boek won in 2009 de NS Publieksprijs. In 2013 was dit boek een bestseller in de Verenigde Staten. Nooit eerder stond een van origine Nederlandse roman zo hoog genoteerd in een Amerikaanse bestsellerlijst. Het boek is drie keer verfilmd. Het boek Geachte heer M. uit 2014 gaat over een oudere schrijver, die bekend is van zijn oorlogsbestseller. Het boek is geen aanval op Harry Mulisch, zegt Koch zelf, hoewel hij diens biografie als aanzet gebruikt heeft.

Koch was de auteur van het Boekenweekgeschenk dat werd verspreid in de Boekenweek 2017.

Koch is een halfbroer van de schrijfster Els Pelgrom. Hij is getrouwd met schrijfster Amalia de Tene en heeft met haar een zoon Pablo.

In januari 2024 werd bekend dat Koch sinds 2020 aan uitgezaaide prostaatkanker lijdt.

Bibliografie

Literaire werken

1985 De voorbijganger, verhalen
1989 Red ons, Maria Montanelli, roman
1991 Hansaplast voor een opstandige, de beste verhalen van Menno Voorhof
1996 Eindelijk oorlog, roman
1998 Geen agenda, verhalen
1999 Het evangelie volgens Jodocus, columns
2000 Eten met Emma, roman
2001 Schrijven & drinken, verzamelde verhalen
2001 Dingetje, columns
2003 Alle verhalen, verhalen
2003 Odessa Star, roman
2005 Denken aan Bruce Kennedy, roman
2009 Het diner, roman
2010 De ideale schoonzoon, columns
2011 Zomerhuis met zwembad, roman
2012 Korte geschiedenis van het bedrog, de verhalen, verzamelde verhalen
2014 Geachte heer M., roman
2016 De greppel, roman
2017 Makkelijk leven, Boekenweekgeschenk
2020 Finse dagen, roman
2021 Een film met Sophia, roman
2022 Het Koninklijk Huis, roman
2024 Ga je erover schrijven?, roman

Scripts

1990 - Wings of Fame

...

Televisieseries

Als maker

1990-2005 - Jiskefet

Als acteur

2007 - Voetbalvrouwen - Harry Reitsesma

Radioprogramma's

1984-1989 - Borát

[bron: wikipedia]

Nederlandse bestsellerauteur Herman Koch (70) is ongeneeslijk ziek: "Drie tot vijftien jaar, het kan alles zijn" [2024-01-04]

Herman Koch (70) is ongeneeslijk ziek. De Nederlandse schrijver, onder meer bekend van de bestseller 'Het Diner', heeft uitgezaaide prostaatkanker. Koch doet zijn verhaal in zijn nieuwe boek met de naam 'Ga je erover schrijven?', dat volgende week verschijnt.

Koch schrijft in zijn boek dat hij in februari 2020 in het ziekenhuis van Amsterdam het nieuws kreeg dat de "bijzonder agressieve" prostaatkanker was uitgezaaid naar onder meer ruggenwervels en lymfeklieren. In zijn meest persoonlijke boek tot nu toe beschrijft hij welke levensverwachting de arts hem gaf: "Je gaat hier niet meteen dood aan", zei hij, "maar verder valt er weinig over te zeggen. Drie tot vijftien jaar, het kan alles zijn, dat hangt van te veel factoren af, onmogelijk om daar nu al voorspellingen over te doen."

In 'Ga je erover schrijven?' vormt Kochs ziekte weliswaar de rode draad, maar is het niet het enige onderwerp. De titel van zijn boek haalde Koch uit de vraag van zijn arts, die informeerde of hij het verhaal van zijn ziekte op papier wilde zetten. Koch schrijft op te zien tegen de publiciteit: "De redacteur of redactrice van de talkshow die mij belt voor het gesprek. Dus om nog even de dingen op een rij te zetten: u heeft nog hoeveel, vijf, tien jaar te leven? Dat is toch helemaal zo slecht niet gezien uw leeftijd? En dan in het antwoord de clichés proberen te vermijden: We moeten uiteindelijk allemaal ergens aan doodgaan."

Interview

Koch kiest er daarom voor eenmalig zijn verhaal te doen in een interview met 'Volkskrant Magazine', dat donderdag online is verschenen. Daarin vertelt hij over hoe hij nu omgaat met zijn ziekte. "Mijn leven is als wonen op een vulkaanhelling. Je hoort steeds wat gerommel, voelt lichte schokken, en denkt: straks moeten we gaan ontruimen."

Alexander van Eenennaam [bron: https--www.hln.be/showbizz/nederlandse-bestsellerauteur-herman-koch-70-is-ongeneeslijk-ziek-drie-tot-vijftien-jaar-het-kan-alles-zijn~a62e1541]

Herman Koch

1. Biografie

Herman Koch werd op 5 september 1953 in Arnhem geboren als enig kind in een sociaaldemocratisch milieu. Zijn vader zat onder andere in de directie van het socialistische dagblad Het Vrije Volk. Begin 1955 verhuisde het gezin naar Amsterdam. Creativiteit kreeg hij van huis uit mee: zijn vader schreef twee jeugdboeken, zijn moeder was edelsmid en kon goed tekenen. Zijn halfzusje is Els Pelgrom, bekend auteur van jeugdliteratuur. In 1965 ging hij naar het Montessori Lyceum, maar omdat hij onhandelbaar was, moest hij na drie jaar naar een andere middelbare school; dat werd het Spinoza-Lyceum. Nadat hij daar in 1972 zijn diploma had behaald, studeerde hij drie maanden Russisch en anderhalf jaar geschiedenis. Toen besloot hij te gaan werken op een boerderij in Finland, waar hij zeven maanden verbleef. Vervolgens woonde hij enige tijd in Londen, waar hij onder andere vertaalwerk deed.

Op het lyceum had hij succes met zijn verhalende opstellen, zodat hij op zijn zeventiende besloot schrijver te worden. Het duurde echter lang voordat hij zijn werk goed genoeg vond om te publiceren. In 1982 debuteerde hij met een verhaal in New Foundland. Sindsdien publiceerde hij in vele tijdschriften, waaronder De Revisor, Optima en De Gids. In 1985 verscheen zijn eerste boek, de verhalenbundel De voorbijganger.

Van 1983 tot 1989 werkte hij mee aan sketches voor het radioprogramma Borát. Hij werd een enigszins Bekende Nederlander door het absurdistische televisieprogramma Jiskefet, dat hij met Kees Prins en Michiel Romeyn samenstelde (1990-2005). Een aantal verhalen publiceerde hij onder het pseudoniem Menno Voorhof. Vanaf april 1995 schrijft hij wekelijks een column voor de Volkskrant. Verder acteerde hij in enkele speelfilms.

Na een verblijf van vijf jaar in Spanje (1985-1990) - waar hij zijn vrouw leerde kennen - ging hij wegens de drukte rond Jiskefet terug naar Amsterdam, waar hij met vrouw en zoon nog steeds woont.

2. Kritische beschouwing

Kunstopvatting / Relatie leven/werk

De verhouding tussen waarheid en fictie speelt in de verhalen en romans van Herman Koch een belangrijke rol. Hij wil geen puur realistische verhalen schrijven, hoewel ze dat wel lijken te zijn. Een goed verhaal moet volgens Koch uitstralen dat het waar gebeurd is. Het eerste motto in Eten met Emma (2000) luidt niet voor niets 'Telling the truth is just one of many ways to tell a story'. Koch verschuift de werkelijkheid net even en maakt soms verbindingen die een ander niet heeft opgemerkt. Zo geeft hij regelmatig een absurde wending aan de alledaagse werkelijkheid.

Koch wil ook niet dat zijn werk autobiografisch wordt opgevat. Hij gebruikt wel autobiografische gegevens, maar zijn zelfportret moet altijd ironisch worden geïnterpreteerd. In zijn beschrijving van de school en de buurt in Amsterdam-Zuid waar hij opgroeide - in Red ons, Maria Montanelli (1989) - is dat het duidelijkst. Het tweede motto in Eten met Emma is net als het eerste veelzeggend: 'Writers often disguise their lives as fiction. The thing they almost never do is disguise fiction as their lives'.

De belangrijkste eis die Koch zichzelf stelt, is dat een boek leuk moet zijn om te lezen. Alles wat beschreven wordt, moet relevant zijn voor wat de auteur wil vertellen. Daarbij gaat het niet zozeer om de gebeurtenissen, als wel om de emoties, de subjectieve ervaringen van de personages. Koch wil altijd een persoonlijk verhaal op een humoristische manier in de ik-vorm vertellen. Structuur en symboliek doen er niet zo veel toe. De lezer moet geraakt worden door de toon en de stijl, die meer dan de inhoud het verhaal bepalen.

Thematiek / Visie op de wereld

In de verhalen van zijn debuut, De voorbijganger (1985), spreidt Koch een maatschappelijk pessimisme ten toon. De personages zijn eenzame mensen, die hoogstens 'voorbijganger' zijn en onverschillig staan tegenover hun medemens. Zij zijn zich bewust van 'het loodzware besef van zinloosheid en de ledigheid van het bestaan', zoals hij in het verhaal 'Verzorgde reis' schrijft. Opmerkelijk is dat de humor, waarmee Koch in later werk een dergelijke sombere visie weet te relativeren, in deze bundel nog ontbreekt.

Ook de hoofdpersoon in Red ons, Maria Montanelli koestert zijn wrok tegen de maatschappij. Als ongelukkige, onbegrepen puber wil hij met rust gelaten worden, maar het gezin, de buurt en vooral de school grijpen steeds in zijn leven in, wat leidt tot agressieve humor, met name in de beschrijvingen van het gesol met de zwakbegaafde Jan Wildschut, die vreemd genoeg op de school is toegelaten. Het boek bekritiseert de Montessori-ideologie scherp.

In Eindelijk oorlog (1996) realiseert de hoofdpersoon zich dat hij een onbeduidend leven leidt. Daarom zoekt hij naar gebeurtenissen die het leven dramatischer kunnen maken. Zo bedenkt hij een oorlogsverleden om zijn lichamelijke en geestelijke klachten te kunnen verklaren. Maar fatale voorvallen zijn natuurlijk niets waard als ze verzonnen zijn. In deze roman heeft Koch, zoals hij tegenover Ingrid Hoogervorst (2000) verklaarde, het 'dubieuze, geforceerde zoeken naar een oorlog als oorzaak voor angsten en frustraties [...] op een ironische manier willen weergeven'. Die angsten en frustraties zijn bij de hoofdfiguur mede te wijten aan het ontbreken van een vader en een moeder, wat Koch zelf ook vrij jong meemaakte.

Eenzelfde tragikomische worsteling met het leven zien we in de verhalen in Geen agenda (1998). In het titelverhaal bijvoorbeeld wordt de zin van het bestaan afgemeten aan de hoeveelheid afspraken in de agenda. Ook in deze verhalen dient de humor ertoe de onrust te overstemmen. Een belangrijk nieuw thema in deze bundel is het schrijverschap. Koch heeft lang gewacht met publiceren. Hij genoot in zijn jeugd van zijn luiheid, zoals hij in interviews erkende, en wilde de belofte aan zichzelf om schrijver te worden, graag intact houden. Pas op zijn eenendertigste debuteerde hij. Over die wat treurige artistieke ambities gaan 'Virginie, c'est moi' en 'Schrijven & drinken'. De eerste zin van dat laatste verhaal is veelzeggend: 'Elke schrijver weet dat je van drank beter gaat schrijven.' De hoofdfiguur, Herman, leert drinken bij zijn oom Ron in Amerika, een professionele drinker. Maar die levenswijze biedt geen oplossing: aan het eind van het verhaal verdrinkt Ron zich. Een ironische lezing van dit verhaal is natuurlijk ook mogelijk: de Amerikaanse droom is zo'n sterk cliché dat je als lezer hevig begint te twijfelen aan de ernst van Kochs bedoelingen. Daarbij is het slot zo sentimenteel dat het wel duidelijk is dat de schrijver je er op een Jiskefet-achtige manier tussen neemt.

Kritiek

Opvallend waren de reacties van de critici op deze bundel, vooral in vergelijking met de reacties op eerder werk. Over De voorbijganger was men nog gereserveerd: men beschouwde dit debuut vriendelijk als 'stijloefeningen'. Red ons, Maria Montanelli werd al beter ontvangen. Het volgehouden point of view en de parlando-achtige monoloog werden gewaardeerd, maar sommigen vonden dat Koch wel erg doordramde en te veel onder de invloed stond van Salingers klassieke puber Holden Caulfield in The catcher in the rye (1951). Eindelijk oorlog werd goed ontvangen. Stijl en timing werden geroemd en Hans Warren sprak zelfs van 'een bijzonder boek'.

Veel negatiever echter was de kritiek over Geen agenda. Men trok nogal eens een parallel met Jiskefet. Bron voor Jiskefet (Fries voor vuilnisbak) was wat je zoal om je heen ziet aan kwaadaardigheid, domheid en lulligheid van autoriteiten. Veel sketches kwamen voort uit een wraakgevoel of ontstonden uit medeleven met intrieste, eenzame mensen. Veel recensenten beoordeelden de verhalen uit Geen agenda als sketches uit dit programma. Ze zagen bijvoorbeeld in beschrijvingen van absurde situaties geen diepere betekenis en beschouwden de verhalen als pogingen om alles en iedereen, maar vooral de kleinburger, belachelijk te maken. Zou dit kunnen gelden voor de verzameling sketches voor de radio in Hansaplast voor een opstandige (1991), de columns in Het evangelie volgens Jodocus (1999) en de korte verhalen in Dingetje (2001), Geen agenda bevat, zoals hierboven aangegeven, wel degelijk meer.

Thematiek

Het thema schrijverschap komt nog nadrukkelijker aan de orde in Eten met Emma. Het eetproces in deze roman - het verloop daarvan in Spanje wordt uitvoerig beschreven - kan gezien worden als metafoor voor de stadia van de verovering van een vrouw en tegelijk voor het schrijfproces, zoals de titels van de eerste drie delen laten zien: 'Beginzinnen', 'Materiaal verzamelen', 'Wat is uw werkmethode'. De vroegere vriendin van de ik-figuur Martin, Emma Carvalho, schrijft een bestseller met de veelzeggende titel Een liefde uit duizenden. Het is weliswaar een boek dat niets voorstelt, maar de uitgever heeft het weten te hypen. Dat is des te schrijnender omdat Martin, die als een grote literaire belofte geldt, met een writer's block in Barcelona zit. Als hij eindelijk zijn debuut kan uitgeven, lijkt dat veel op een al eerder verschenen boek, hoewel geen criticus dat opmerkt (!). Typerend is ook dat Emma, die met Martins vader op bezoek komt, er met een Spanjaard vandoor gaat en dat Martins avontuur met de Spaanse Teresa mislukt Martin komt - ook in zijn verbeelding - niet verder dan eten met Emma. Het vierde en laatste deel heet dan ook 'Emma (eten met)'.

Ontwikkeling / Relatie leven/werk

Nieuw in deze roman is de kritiek op het Nederlandse literaire bedrijf. Het boek is een satire op de technieken om boeken in de markt te zetten. Ironisch is wel dat ook bij de verschijning van Kochs boeken inmiddels gebruik wordt gemaakt van het feit dat hij een Bekende Nederlander is. Ten slotte heeft Koch zijn verlangen los te komen van Nederland in de roman verwerkt, mét het inzicht in de uiteindelijke onmogelijkheid daarvan. Maar, zei hij in 2000 tegen Sander Donkers, 'dat grootse leven blijft trekken'.

Wellicht gaat zijn volgende roman, Odessa Star (2003), daarom over de fascinatie van de hoofdpersoon Fred voor een onderwereldfiguur, Max G., die hij na dertig jaar weer ontmoet. Fred worstelt met zijn kleinburgerlijke braafheid en zoekt wanhopig naar aansluiting bij zijn puberende zoon David. Hij ziet Max als mogelijkheid een ander, gevaarlijker leven te leiden. Is dit thema bekend uit vorige boeken, nieuw is de toevoeging van geweld en suspense. Ook zien we voor het eerst het motief van de vader die bang is dat hij zijn kind alleen nog maar verveelt. Die angst is aan het eind wel verdwenen - er is begrip tussen Fred en zijn zoon - maar Fred blijft toch een mislukkeling: hij slaagt er niet in een ander leven te gaan leiden. Ontbreken in deze roman duidelijke autobiografische elementen, het satirische is niet geheel verdwenen. Er wordt bijvoorbeeld de spot gedreven met quizzen die gemanipuleerd worden. Zo is deze roman een pageturner, een psychologische roman en een satire tegelijk.

Ook Miriam Wenger, in Denken aan Bruce Kennedy (2005), zit met haar leven in de knoop. In verband met haar huwelijksproblemen gaat ze in haar eentje een weekje naar Spanje. Daar ontmoet ze de beroemde Amerikaanse filmster Bruce Kennedy, de representant van het 'andere' leven. Ook in deze roman wordt korte metten gemaakt met een illusie. Kennedy geeft haar alleen aandacht omdat ze 'beschikbaar' is. Hij blijkt verder een vrouw en kind achtergelaten te hebben, maar is niet van plan terug te gaan, omdat hij kanker in een vergevorderd stadium heeft. Net als oom Ron in 'Schrijven & drinken' zwemt hij ver van het strand weg om niet meer terug te keren. Hij laat het gedoe van het leven achter zich, maar Miriam zal, teruggekeerd naar huis, haar man en kinderen moeten aanhoren. In haar hoofd evenwel, verwacht ze ten onrechte, zal ze vrij zijn en blijven denken aan Bruce Kennedy.

Gaf Eten met Emma een vernietigend portret van de literaire wereld, in Denken aan Bruce Kennedy gebeurt hetzelfde met de Nederlandse filmwereld. Miriams echtgenoot Ben is een regisseur die er niet in zal slagen een film te maken die er echt toe doet. In de beschrijving van de gesprekken met 'interessante' intellectuelen tijdens feestjes zit al veel commentaar, maar dat de enige regisseur die wél succes heeft, is uitgeweken naar Amerika, is nog veelzeggender.

Was Odessa Star een uitstapje naar de misdaadroman (met satirische elementen), in Denken aan Bruce Kennedy keert Koch terug naar de satirische zedenschets. De antiheld(in) als hoofdpersoon blijft een constante in zijn werk. De personages doorzién hun eigen omgeving en kankeren erop, maar omdat ze er zelf product van zijn, kunnen ze er niet aan ontsnappen.

Techniek

Het meest in het oog springend in de compositie van de verhalen en romans van Koch is het uitstellen van de handeling. Een goed voorbeeld vinden we al in de eerste zin van Red ons, Maria Montanelli: 'Het verhaal dat ik wil vertellen gaat over de zwakbegaafde jongen.' Na een korte beschrijving van dit personage volgen dan echter eerst uitweidingen van vele bladzijden over de buurt en de school van de ik-figuur, voordat hij het beloofde verhaal gaat vertellen. Ook in andere verhalen en romans herneemt de verteller zich regelmatig, waardoor een episodische vertelwijze ontstaat met veel flashbacks. Sommige critici verwijten Koch dat hij te fragmentarisch vertelt, maar een goed gevoel voor timing relativeert dat bezwaar.

Stijl / Visie op de wereld

In zijn debuut, De voorbijganger, varieerde Koch zijn stijl. Zo is 'Verzorgde reis' geschreven in de trant van een reisgids, terwijl de ik-figuur in 'Betreft: mijn bovenbuurman' in deftige taal een brief schrijft aan de autoriteiten om de buurman aan te klagen. Ook Red ons, Maria Montanelli is te beschouwen als een stijloefening, maar dan in de vorm van bewust volgehouden cynisch gekanker van een middelbare scholier. In deze roman is al veel humor te vinden, die de hoofdpersoon - ook in andere verhalen - gebruikt om zich staande te houden. Ironie is hét kenmerk van Kochs stijl. Door te overdrijven, aan te dikken en te vergroten geeft hij veel van zijn verhalen het karakter van een groteske. In het bijzonder in de sketches voor Jiskefet en in zijn columns en korte verhalen parodieert hij heersende trends om de lezer zijn maatschappijkritiek duidelijk te maken. Het personage Dingetje, in de gelijknamige bundel, is bijvoorbeeld lid van allerlei actiegroepen.

Traditie / Verwantschap

Koch heeft naar eigen zeggen Tsjechov gelezen om schrijven te leren. Zijn grote voorbeeld is Gerard Reve. In de melige beschrijvingen van de alledaagsheid waaraan de personages proberen te ontsnappen, is hij sterk verwant aan Reve. Qua toon en absurde slapstickelementen wordt hij regelmatig vergeleken met Arnon Grunberg, die bovendien in zijn debuut Blauwe maandagen (1994), net als Koch in Red ons, Maria Montanelli, afrekende met zijn (school)milieu.

Kritiek

Critici oordeelden over zijn laatste drie romans nogal wisselend. Eten met Emma werd in het algemeen als een oppervlakkige vertelling gezien, die door de ironische passages toch wel werd gewaardeerd. Over Odessa Star hepen de meningen uiteen. Sommigen kwamen er te veel onnodige uitweidingen in tegen, maar anderen roemden de geestige beschrijvingen. Een enkeling was zelfs uitsluitend positief: 'een goed satirisch misdaadverhaal' (Ingrid Hoogervorst). Denken aan Bruce Kennedy ten slotte werd lovend ontvangen. Men vond dat Koch een goede balans had gevonden tussen ironie of satire en mededogen met de personages, wat een 'tragikomedie in optima forma' (Marja Pruis) had opgeleverd. Jeroen Vullings vond zelfs dat het boek vele herdrukken verdiende, maar dat is er nog niet van gekomen.

Publieke belangstelling

De belangstelling voor Kochs boeken wisselt nogal. Zijn populairste boek blijft Red ons, Maria Montanelli, wat vooral te danken zal zijn aan de interesse van middelbare scholieren. De andere boeken van Koch zijn veel minder vaak of niet herdrukt. Hij is ondanks zijn bekendheid door Jiskefet nog niet echt doorgebroken als auteur. Dat kan samenhangen met het feit dat zijn literaire werk nogal afwijkt van zijn tv-werk.

3. Primaire bibliografie

...

4. Secundaire bibliografie

...

Dick van der Klis [bron: https--www.dbnl.org/tekst/zuid004krit01_01/kll00305.php]