Kenmerken
Conditie
Zo goed als nieuw
Herkomst
België
Jaar (oorspr.)
1966
Auteur
zie beschrijving
Beschrijving
||boek: Pieter Bruegel|Zo heb ik u uit uw werken geroken|Reinaert romanreeks [166]
||door: Felix Timmermans
||taal: nl
||jaar: 1966
||druk: licensie door Van Kampen&Zoon
||pag.: 253p
||opm.: hardcover|zo goed als nieuw|zonder flap|pagina 1 bevat notitie
||isbn: N/A
||code: 1:001655
--- Over het boek (foto 1): Pieter Bruegel ---
Pieter Bruegel de Oude (1520-1569) is een bevlogen kunstenaar die houdt van het leven en zijn land. Vandaar schilderijen over kinderspelen, boerenbruiloften, boerendans, kreupelen, blinden, spreekwoorden en tal van volkse types. Timmermans beschrijft op kleurige en fantasierijke wijze die schilderijen van de Vlaamse meester.
[bron: https--www.boekmeter.nl/book/23929]
Alles passeerde onder zijn potlood: een verdord blad, de gulzige uitvaartmalen, de ijskegels aan de daken, 'de bierkalanten', en zelfs ook wat ze vertelden van de steden, de verre landen, van oorlogen en ziekten, van ketters en protestanten, van Keizer Karel Luther en van de Paus van Rome.
Zo tekent Timmermans de jonge Bruegel in deze boeiende roman.
Pieter Bruegel is het verhaal van een geniaal kunstenaar en een intrigerende persoonlijkheid in een beroerde tijd. Van een rusteloos man ook, die vluchtte in zijn werk en troost zocht in de liefde...
[bron: https--www.goodreads.com]
[2019-07-22]
Een 'Vie romancée', gewijd aan de grote 16e eeuwse schilder Pieter Bruegel. De schrijver van Pallieter heeft zich ook in dit boek, voltooid op 31 december 1927, uitgeleefd in zijn bekende, uitbundige, barokke stijl. Dat Den Fé zich verwant voelde met 'Pier den Drol' lag in de lijn der verwachtingen. Hij heeft van zijn Bruegel een Timmermans-feest gemaakt. Wie echter dieper wil doordringen in het oeuvre van Bruegel, moge liever diens werken gaan zien. Het boek telt 14 hoofdstukken en is geïllustreerd met de bekende tekeningetjes van Timmermans. En opgemerkt moge toch nog worden, dat de grote vasten niet 14 (p. 78), maar 40 dagen duurt, en dat 'zijn vader wier baard' (p. 250) niet kan.
Kris Van Mierlo [bron: https--www.goodreads.com]
Pieter Bruegel door Felix Timmermans.
Veronica.
Fragment.
Al drie dagen was het een omgekochte regen, een triestige motregen, grijs en kil. En in dien regen kwam de parochiepastoor uit Breughel op de Spekhoeve, om Pieter te halen en hem als schilder in Antwerpen te plaatsen.
Kwabberbil stond juist een reep van een hangende hesp te snijden, als de parochiepaap breed en gelukkig binnenkwam. Hij zag eens naar de zolderbalken vol zwarte hespen als slapende vleermuizen, en in de openstaande slaapkamers zag hij 't wijf en de kinders nog echel-vol te bed liggen, lui en lam, met opwerpende zure magen van 't driedaagsche feest.
'Kan ik u een woordeken zeggen?' vroeg de pater.
'Wel twee' piepte Kwabberbil, in het stuk hesp bijtende. 'Zit een gat.'
En de pater, terwijl hij zich neerzette zei: 'Ik kom de kleine Pieter van Breughel halen.'
'Wat? Zijt gij die paap die hem mij gezonden heeft, en weet ge dan niet dat... dat... dd...' kraaide Kwabberbil, maar de woorden struikelden in zijn vet en in zijn woede.
'Zwijg' zei de pater triomphant. 'Ik weet dat hij tot Paschen moet blijven door den Godspenning, maar ik wil u alle schade betalen, dubbel...'
'Maar weet ge dan niet dat... dat het te laat is, te laat, dat die kerel, die zilveren Judas...'
'Zwijg. 't Is niet te laat. Ik heb geld bij! Veel! Luister eerst naar mij!'
En Kwabberbil zweeg, verschietend dat er iemand dierf bevelen en denkend dat de pater nieuws over Pieter zou vertellen.
'Luister' zei de pastoor. 'Een maand geleden kwam meneer Pastijn in mijn pastorij of er niets te koopen was. Hij koopt kunstdingen en juweelen voor Keizer Karel. 't Is een huisvriend van Pieter Coecke. Nooit van Pieter Coecke gehoord? De grootste kunstenaar uit Antwerpen, is bij den Sultan geweest in Turkijen, is schrijver en muzikant.
Nu, deze vriend Pastijn zag bij mij de teekeningen die de kleine Pieter er achtergelaten had van toen hij bij mij woonde. Maar ik ken daar niets van. Gij wel? Ja? Dat doet me plezier! Wel, deze vriend Pastijn heeft zijn armen in de lucht gegooid en geroepen: Die jongen is een groot kunstenaar! Waar is hij? Hij moet bij vriend Coecke gaan. Coecke zal hem met open armen ontvangen. Ik schrijf het hem vandaag nog wat ontdekking ik deed! Zoek hem, heer parochiepaap! Haal hem weg van den Dijkgraaf, betaal dien braven meneer dubbel het verlies dat hij er door lijdt, want Coecke betaalt het me tiendubbel terug! Ik heb een groot kunstenaar ontdekt!
Ja, heer dijkgraaf, zoo riep mijn vriend Pastijn, die den eigensten dag nog naar Antwerpen geschreven heeft, en 's anderdaags verder naar Keulen is gereisd.
Ik meende u te schrijven, maar daar ik naar Bergen-op-Zoom moest, waar mijn zuster met een schipper is getrouwd, dacht ik er aan een stap verder te gaan in eigen persoon. En hier ben ik!
Hoeveel vraagt ge, opdat ik den jongen direkt mee kan nemen?'
En er kwam een beurzeken met munten te voorschijn.
Medeen kabbelde het zweet uit Kwabberbil zijn poriën. Hij was het hart in omdat Pieter weg was. Wat had hij voor hem een gepeperde rekening kunnen vragen! En langs den anderen kant jeukte hij van blijdschap omdat Pieter aan zulk een groot geluk ontsnapte. En die twee dingen tegaar schudden zijn bloed overhoop.
'Hij is dood!' riep hij nijdig-jubelend.
'Dood? Dood? Ge zijt zot!' riep de pater rechtspringend alsof hij op een dolk was gezeten. 'En ge hebt mij dat niet laten weten? En kozijn Oliepapper ook niet?'
'Ja, dood van verleden Zondag' riep Kwabberbil verachtelijk. 'Dood, maar zonder lijk! Maar als ik hem vind, dood of levend, sla ik hem tegen de kasseiën zoo plat als een mispel!'
Met opgetrokken wenkbrauwen vroeg de pater: 'Ik versta u niet. Dood en geen lijk! Dood of levend, zegt ge. Hoe weet ge dan dat hij dood is? En wat komt die mispel daarbij te pas? Spreek of 'k sla u 't Vagevuur in!'
Ineens kwam de ruwe, maar goud-goeden parochiepaap van aan den Dommel boven water.
'Kom mee en zie zelf!' riep Kwakkerbil, ontzet en woedend om dien durf, kraakte wat vloeken kapot, en plofte het mes in het tafelblad.
'Kom mee!'
En hij ging den parochiepaap naar 't varkenskot vooraf en wees de spot-teekening en wat er bij geschreven stond. De pater deed zijne oogen toe.
'Het manneken heeft zich gezelfmoord' zei hij en langzaam en bitter bezag hij Kwabebrbil. 'Gij hebt hem te hard behandeld, meneer!'
Kwabberbil danste nu als op vuurklotten.
'Wat?' vloekte hij. 'Ziet ge! Dat is 't! Nu heb ik het nog gedaan! Dat is juist zijn groote deugnieterij, en dat voor al mijn goedheid!'
Hij probeerde tranen te maken, maar 't ging niet en hij draaide zich om en veegde met zijn wijsvinger speeksel aan zijn oogen.
'Vraag het aan de knechten! Vraag het aan Oliepapper. Ik verzorgde hem voorzichtig lijk een ei, omdat hij door u gezonden was. Maar hij heeft me altijd getergd, gejudast! Hij kost me niet rieken en teekende me altijd bespottelijk uit zooals dààr. En nu lapt hij me dat nog! Om me op het schavot te brengen!' En zijn kikvorschoogen rolden bebloed in het woest-rood gezicht.
'Ge ziet dat ik onschuldig ben!' brulde hij. 'Toen ze me kwamen zeggen dat ze hem niet vonden, maar wel deze teekening, ben ik zoo slim geweest dien beschuldigenden zin (en hij wees hem: Kwabberbil heeft me gedood!) er niet af te vegen. Bewijs dat ik onschuldig ben! Ah! ah! ah!' Kwabberbil lachte als een paardengehinnik. 'Voor hij dood was kon hij niet schrijven dat ik hem gedood heb, vermits hij nog leefde, en na zijn dood kon hij niet meer schrijven, vermits hij niet meer leefde. Ah! ah! ah!'
Maar dan weer dreigend, de koekvuisten tegeneen pletsend: 'Mij voor moordenaar laten doorgaan! Ik sla hem dood! Hij moet in 't steen! den brandstapel op! de ketter!'
'En hebben ze overal gezocht?' vroeg de pater triestig, geen aandacht aan die woede gevend.
'Ze zoeken nog' vloekte Kwabberbil, 'en als ik hem vind...'
'En hij had zulk een groot kunstenaar kunnen worden!' kloeg de pater. 'En misschien zonder sakrament gestorven!' En ineens pakte hij den dreigenden Kwabberbil vast, schudde hem lijk klibber, hem in 't gezicht snauwend: 'Zie vent! Ik zal opzoekingen laten doen! En ge moogt gij nog zoo dik en rijk zijn van hier tot aan de zon, als er wat kwaad met het manneken gebeurd is door uw schuld, dan trek ik u uiteen dat ge in twee lappen aan een koord te drogen hangt! Verstaan, mislukte zeehond!'
De pater daverde weg, achternageschuimd door het razend gevloek van Kwabberbil.
En onderwegen bad hij voor Pieters zielezaligheid, al eens een zoekblik werpend in de sloten en de holle boomen, om te zien of er daar ergens geen Pieter Bruegel aan 't hangen of aan 't drijven was.
Pieter trok naar 't Oosten, aangezogen naar zijn dorp lijk een duif naar haren kijker. De pater ging de zelfde richting in. Ze gingen achter elkaar, een half uurken vaneen, op denzelfden weg. Als Pieter wat had gewacht, of de paap wat rapper had gegaan, ze zouden op elkaar gebotst zijn.
De pater bad voor Pieters zielezaligheid, en Pieter floot:
'O malzig, teeder boeleken,
't Is goed met u te leven...'
Pieter had drie dagen gedoold in den omgekochten regen, bosch in, bosch uit, hier en daar een boterham gebedeld, en nu, den vierden dag, toen de pater achter hem ging, zag hij het weêr veranderen.
Dien morgen viel de schotelvodden-lucht vaneen, en gelijk een doorgebroken meloen kwam de zon er jong en geel weer uitgeblonken.
Hij vernam den herfst in de boomen, bruin en goud, en rook de reuken van meegevallen fruit.
En hij ging vlugger; ook de pater wierd door de zon in zijn zijde sneller voortgeduwd. Lang en kronkelend was de baan met gelende populieren er nevens, en als elk had opgelet, had de eene den anderen in de verte gezien. Maar de pater bad, en Pieter floot ''t is zoet met u te leven!'
Zoo kwam Pieter in een schraal stil dorp dat te midden roode beukeboomen zijn torentje opspitste.
Over heel het dorpsplein stond het water te blinken. Een tiental leemen hutten en het bruine kerkske in ertssteen, waren er ongerimpeld in weerspiegeld en er dreven afgevallen blaren op. Het water kwam tot in de kerk, waarvan de poort openstond en de tien hutten waren toe.
Ge kost er in uw hemd rondwandelen, zoo stil was 't er en verlaten. Maar had men het gedaan, dan zouden alle deuren juichend opengevlogen zijn. 't Was pluimstil, niets dan een zachte zon die door de roode boomen filterde; niets verroerde of geruchtte er, dan slechts de lach van een vogel en de draaival van een blad.
Pieter kreeg een gevoel van vroomheid als hij het kerksken zoo rustig zag, en daar zijn schoenen toch nog meer doorgaat waren dan een teemsch, hoefde hij ze niet uit te doen, en ging zoo maar dwars het water door, het ledigstaande kerksken binnen...
Een half uur nadien kwam de pater in het dorp, en kreeg genegenheid om in dat vredige kerksken zijn brevier te lezen. Sapperdepit! Dan moet hij zijn schoenen uitdoen terwille van het water. Hij zette zich reeds op een omgevelden boom om ze los te knoopen, maar hij vond zich belachelijk en scrupuleus, hield dan maar zijn schoenen aan en ging het kerksken met een vromen groet voorbij, maar innerlijk dacht hij: 'Onzen serafieken vader Sint Franciskus zou zijn schoenen wel uitgedaan hebben... Ei ja... 't Is waar' voegde hij er blij bij, 'die had er geen aan... maar als hij er zou aangehad hebben...' En met verwijtingen en uitvluchten ging de pater tegen goesting al verder en verder, en verdween. 't Was alsof dit zoo in de plooien der Voorzieningheid lag.
Met de wijnroode schemering was Pieter nog in de kerk. Hij was opgeslorpt, vastgespijkerd, doorgoten, doorschokt van verbazing en verwondering voor een klein schilderijken van Jeroen Bosch, voorstellend de bekoring van Sint Antonius door de zeven hoofdzonden. Sint Antonius rijst bleek, met blauw bloed in de aderen, tegen het goud van den achtergrond, en rond hem duiken de zeven hoofdzonden baldadig op, die een menschenvorm hebben aangenomen.
Ze zitten gevaarlijk lijk spinnen op ons hart, en leven van ons bloed. Maar Sint Antonius is opgestaan en heeft ze uit zijn hart gedreven, waar de plaats alleen voor God moet zijn. En zie ze nu knarsen en rochelen, vloeken en sissen van 't venijn, en hoe heviger ze razen hoe leelijker ze zijn, met hun zeeverende wijwatervatmonden, schele klibberoogen, beestenneuzen, gekloven lippen, groene tanden, berstende kaken en dierlijke borsten.
't Is de krawazie, de schurft, het kwaad dat terug het hart veroveren wil, maar Sint Antonius staat gloriënd, begeesterd, met zijn zwarte oogen in zijn bleek gezicht, te luisteren naar het goddelijk licht, dat hij in zijn hart nu puur en triomphant hoort zingen...
Er gaat een groote klaarte over Pieter, terwijl de parochiepaap zijn schoenen aanhoudt en verder stapt.
Hij staat te rillen op zijn beenen. Precies of hij heeft die schilderij gemaakt. Heel zijn hart zit er in, 't is of hij in zijn ziel bladert.
Ah! die smoelen zooals hij er mee bespookt wordt in zijn droomen en zijn leven, de Tomatpad, Oliepapper, Kwabberbil: echte zondeknobbels. Hij ziet zijn eigen ziel vol duistere krachten, kwade dingen, waartegen hij reeds strijden moet, waar de heiligen blinkend uit oprijzen, en waar de anderen in ondergaan. Hij ontdekt medeen ook zijn echt leven: schilderen! Zoo schilderen! Zoo te kunnen schilderen! Zijn zonden schilderen, maar ook zijn zielelicht; zijn dorp schilderen, de Hel, de Hemel; zich kapotschilderen, zich kapot verbranden van koleuren!
En 's nachts, in een roerloos bosch, smeekt hij met wringende handen: 'God! lievenheerken zoet! en al de heiligen en de engelen te samen, laat me zoo ook een schilder worden!'
Hij werd wakker, gezeten tusschen de roode paddestoelen in een hollen boom van 't beukenbosch, waarover een nieuwe motregen grijsde. Hij rok de armen en geeuwde, en bleef met de armen open zitten, nog verbaasd, verdwaasd, verward en gestrengeld in den droom waaruit hij juist ontwaakte.
Die droom was, dat hij schouwde over een wijd land.
En zie wat er gebeurde! Bij een paukslag die het heelal doordommelde, gingen de loodblauwe wolken aan 't roeren lijk kokend water; de aarde van binnen trommelde, en rok zich lijk een kous; wijder, wijder, tot aan de zeeën, waar galjoenen op plots-groene blaren schommelden. De aarde rok zich, ze werd opgeblazen lijk een kikvorsch, de bosschen gingen uiteen, de dorpen en de geheuvelten werden breeder en nergens een mensch te zien!
Steden kropen meegetrokken door kanten kerken, naar de hoogten van overzeesche perelmoeren bergen... De kokende hemelen splijtten, barstten en scheurden tot ruimten open, en daarin zag hij een oneindigheid van vleugelen waar lange engelen aanhingen met schoon gezang, en hij zag van danige gespannenheid de aardbol op vele plaatsen aan flarden springen lijk een verkensblaas, pang! pang! en 't spuwde en vulkaande uit duizend vurige gaten en spleten wangedrochten naar omhoog, die met beestenkreten ontploften als zeepbellen, tot niets.
De huizekens langs hil en dal, hielden hun deuren en vensters gesloten lijk vuisten, maar door de beluiken kwam kaarslicht tusschen de reten, en van onder de deuren flauw lijkwater naar buiten gevloten. Van uit de schouwpijpen klonk het geknal van berstende buikvliezen, en 't geratel van droge longen als holle okkernoten.
Op de grokken rivieren en steenwegen kwam de eene glijdende doodskist de andere tegen. Ze groeten elkaar lijk mieren. Hier en daar hield er eene stil, ze draaiden eens rond lijk doet een hond als hij gaat slapen, schudden eens met het houten lijf, klepperden lijk een vischmond met hun deksel, en woelden zich dan onder den grond.
In de gevluchte steden op de bergen was er dorpszondagvredigheid met fluweelen klokgelui, en bonte aureolen die aan en uit gingen...
Weer een paukslag, en plots bleef alles stilstaan waar het stond of sprong, en hangen waar het hong.
Een stilte pletterde neer op het bestaan, een roerloosheid, een zwijgen... Alles wachtte.
Toen zou het gebeuren en zou hij te zien en te weten krijgen, wat niemand kon begrijpen of er een begrip van geven, de heilige Drievuldigheid, de ziel der dingen, den waarom, de kern, de amandel, de spiritus van het leven!
Zie! Hoor! Voel! Sst! Daar is het!...
Maar toen wierd Pieter juist wakker. Hij probeerde met de gauwte nog eens terug in slaap te geraken, om dat ding te weten, maar het ging niet meer.
''t Kan me niet schelen, 'k Heb er geen zaken mee' lachte hij groen, nam zijn doedelzak, en ging het bosch uit, door den regen en den watersmoor, en dan de stille, stille heide door.
Maar ineens sprong hij op lijk een reeboksken. Het schilderijken van Bosch groeide weer voor zijn oogen. Hij vergat er den droom door, en de heilige koorts van 't schilderen doorratelde opnieuw zijn jong bloed. Hij zong.
Hij ging het eene mastbosch in en 't ander uit, en wat er op 't laatst van zijn droom en zijn geluk nog overschoot, als de graat van een verdord blad, was een teeder heimwee naar iets dat niet bestond.
Gewetensvol volgde hij het smalle weggesken dat grillig over de oneindige heide lag.
Die dunne zeeverregen, die grijsblauwe verte, die stilte en die eenzaamheid, 't gaf hem het gelukkig verdriet der doolaards en der zwervers.
Hij zette zich op een konijnenheuveltje; hij zat daar zoo maar, alsof alles nu gedaan was en er niks meer moest beginnen...
Nadat er een trage vlucht trekvogels boven hem was heengevlogen, zag hij dat de vennen smoorden, en toen nam hij zijn doedelzak, sloot zijn oogen en speelde.
Hij voelde den dunnen regen koel op zijn heet gezicht kittelen.
En over de heide, waar het laatste bloempurper van verdween, klonk het trage lied, zoo één en innig met de grijze kleur en de vage lijn der dingen, alsof de heide zelf te zingen scheen... En als hij zijn oogen weer opendeed, zag hij ginder een meisken aankomen. Hij speelde voort, maar deed zijn oogen niet meer toe... Toen ze dicht bijgekomen, zag hij hoe arm en zacht ze was, en toen kreunde het lied langzaam uit, de blaze viel leeg, hij zuchtte, wachtte en zweeg.
Hij kreeg goesting om zijn hoed af te doen, maar hij liet het voor de gaten.
Ze was op haar bloote voeten die grijs waren van 't nat zand, en er was een beloed doeksken aan haar rechter grooten teen. Haar tenger lichaam verdween in lange, te breede kleeren en een groenen loddermantel. Ze had een witten doek op het donkerharig hoofd, een grooten schapulier op den boezelaar.
Aan den arm hing een wissen pander, waarin Pieter bijzonder sneden brood zag steken.
Ze bleef staan op vijf passen van hem.
Ze bezagen elkander en toen zag hij dat ze zeer bleek en mager was, en honinggele oogen had.
Ze glimlachte vertrouwelijk, en terwijl ze haar oogen toe deed vroeg ze: 'Durft ge niet meer spelen?'
'Mijn liedeken is uit' zij hij, verlegen om die vriendschap.
Ze kwam dichter. 'Ik hoorde u van ginder al spelen,' zei ze, weer de oogen sluitend, 'en omdat ik het zoo gaarne hoor kwam ik wat rapper.'
'Ei, dat is goed' zei hij nog verlegener.
'Waar woont ge?' vroeg ze, en weer die glimlach, en weer deed ze haar oogen toe.
'Nergens' zei Pieter.
'En waar gaat ge heen?'
Hij was danig blij en fier om die vriendelijke belangstelling. 'Dat weet ik niet. En gij?'
Ze wees met haar magere hand. 'Naar ginder, heel ver achter de bosschen, naar de Rattekoten, als ge die kent. Bij Kraakbeen.
Maar Kraakbeen is mijn vader niet. Ik ben een vondeling en ze hebben me Veronica genoemd. Hij is zijn twee beenen afgereden toen hij zat van een bierwagen viel. Maar als hij bedelt zegt hij dat het door een draak in Egypte is gebeurd, en dan laat hij een ezelskaaksbeen zien, een kaaksbeen van dien draak met zeven koppen, zegt hij dan.'
'Zijt ge een vondeling?' vroeg Pieter nu teeder. 'Het moet plezant zijn in twijfel te leven of men geen prinsenkind is.'
'Die twijfel is er niet,' lachte ze triestig. 'Gerold in lompen hebben ze me in den sneeuw aan de kerk gevonden.'
''t Zou u anders niet misstaan dat ge prinsessekleeren droegt' zei Pieter overtuigd, haar met zijn groote oogen bewonderend.
Die blik pakte haar. Ze lachte gemaakt, en rap en verward vroeg ze: 'En van waar komt ge?'
Pieter meende te zeggen: 'van de Dikken'. Hij was gereed heel zijn geschiedenis te gaan vertellen, maar ineens werd hij een beetje achterdochtig, en hij werd er toen hevig op uit, dat ze veel belang in hem zou stellen, en hij zei: 'Ik kom van over zee... uit de stad die op den berg zit. Daar is 't altijd goed weer, daar groeien de kersen vuisten dik; voor zeven centen heeft men een korf honig. Daar zijn altijd vlaggen en processies...'
'Ja?' vroeg ze nieuwsgierig, en ze kwam gelukkig, spits luisterend, voor hem op de knieën zitten en vroeg met gesloten oogen: 'En spreken ze daar zooals wij?'
'We leeren er alle talen, maar de taal van ginder is heel anders.' Hij dacht aan zijn missedienerslatijn. 'Matinos tempo melioris, wil zeggen: 't zal morgen beter weer zijn. En als men daar iemand gaarne ziet, dan zegt men: Amos tua.' 't Woord was er per abuis uitgeslibberd; hij werd rood tot achter zijn ooren van verrassing en blijdschap.
Ze kreeg er een klein schoksken van en vroeg haastig: 'En waarom zijt ge er weggegaan?'
Met de handen gegespt aan de over elkaar geslagen knieën, vertelde hij warm, terwijl zijn één been wiegde. Zij luisterde met de tanden bloot en de gele oogen vol vereering.
'Wel, ik was met een gouden galjoen op reis naar hier, om het land te leeren kennen, toen een storm opstak en 't schip op een rots in gruizelementen kapot kraakte.
Ik geloof dat er velen verdronken zijn.
Een stuk wrak, een gebeeldhouwde zeemeermin van de voorsteven, bracht me tot in de Sechelde.
Mijn kleeren waren van mijn lijf gespoeld, en ik had er zoo'n schoone!
Naakt kost ik niet in Antwerpen komen. Ik zat dan met mijn gouden zeemeermin in het oeverriet naar een mensch te wachten. Een boer die met een wagentje voorbijreed heeft me dan in ruil voor mijn zeemeermin deze kleeren en dien doedelzak gegeven.
En nu ga ik de schilderijen zien die in de kerken hangen. Ik leer voor schilder, maar mijn verf, mijn geld, alles is verdronken, behalve ik.'
Hij zag begeerig naar het brood in den pander.
Ze zag het. Zonder hem iets te vragen nam ze er een snede uit, brak ze in tweeën en gaf hem de helft.
Ze kwam nevens hem zitten en gretig begosten ze samen te eten, zwijgend en glimlachend naar elkaar.
Hij hield zijn korst brood eens in den regen omhoog: 'Saus!' zei hij plechtig.
Ze verslikte zich haast in 't lachen.
'Zeg, ontrief u niet... Veronica...' vroeg hij, als hij nog maar een vingersopke brood over had, dat hij terug aanbood.
'Ik bedel; straks heb ik er weer ander' lachte ze, en mededeelzaam voegde ze er bij: 'Ik doe eigenlijk niets anders dan de bedevaarten. Ik kom nu van de Abdij van Postel, 'k ben er een kaars gaan aansteken voor een kind dat betooverd is, en te naaste week moet ik naar 't Heilig Bloed van Hoogstraeten.'
'En kunt ge daartegen? Zoo'n verre tochten?' vroeg hij vol zorg.
'Ik moet wel van Kraakbeen. Hij doet de menschen op voorhand betalen. 't Brengt veel op, en als ze niet genezen voor wie ik ga bidden, dan slaat hij me met het ezelskaakbeen. Maar ik word veel verhoord. Als ik bid, vergeet ik alles, dan zie ik altijd onze Lieve Vrouw.'
'Dat had ik, geloof ik, in uw oogen gelezen' zei hij overtuigd en nam medelijdend en eerbiedig haar hand. 'Ge moogt daar niet blijven.'
Ze lachte verwonderd naar zijn en haar hand, bezag hem, en dan weer de handen, en zoo wat overendweer. Ze deed er de oogen van toe. En een beetje nadien kwam ze hem bezien.
'Wanneer gaat ge terug naar ginder?'
Medeen had hij spijt dat hij zoo fel gelogen had, want zie, och arme, hoe hevig ze alles geloofde, en waarom aan zoo'n schoon, zoet meisken iets te vertellen dat niet waar is?
Maar terwijl hij dit dacht was hij reeds verder bezig.
'Ik vertrek in de Lente. Dan gaan er weer schepen dien kant uit. In de Lente is het er zoo danig schoon. Overal die rozen. En de gouden koepels der honderd perelmoeren kerken zijn zoo gewarig aan het licht, dat ze elk aan 't gonzen gaan als er de zonne over streelt...' En hij vertelde, vertelde, een half uur lang, en zij luisterde vroom en begeesterd. Plots greep ze zijn andere hand en zei met iets van vuur in haar woorden en vuur in haar oogen, en haar oogen deed ze nu niet toe: 'Ik zou altijd bij u willen blijven!'
'Ik ook' zuchtte hij.
'Och, dat zou plezant zijn!' zei ze zalig.
'We zullen het plezant maken, kind...'
Ze lachten malkander gelukkig toe. Hij wist niet waar hij het had. Een klad zon had hem opgezocht. Hij zat daar door een leugen hand in hand met een meisken dat Onze Lieve Vrouw zag en naar gebeden geurde, die honinggele oogen had, die ze toe deed als ze sprak, en die met een ezelskaakbeen geslagen werd als ze geen mirakelen deed.
Hij bezag haar als een wonder. Hij zag hoe ze huiverde en haar dunne polsen vol kiekenvleesch kwamen.
'Hebt ge kou?' vroeg hij. 'Wil ik over uw handen asemen?' Haar oogen schoten vol, en een traan schoof over haar kaken. Hij dierf niet vragen waarom ze weende, maar hij nam het droppeltje met den wijsvinger weg.
'Ik zal niet lang meer leven' glimlachte ze hem droef maar zeker toe. Hij rechtte zich.
'Ge ziet er danig bleek uit' zei hij met groote oogen.
'Dat zit bij de Kraakbeens in 't bloed' vertelde ze gelaten. 'Als ze zestien jaar worden, drogen ze uit. Dat hebben ze van de moeder, die er niet van sterven kan. Vier kinderen zijn er al van dood. 'k Ben wel geen van hen, maar 'k heb die ziekte van de moeder mee ingezogen. Nu is 't mijne beurt. Sedert verleden winter is het bij mij ook bezig. In uw land zou ik wel genezen.'
Nu was 't genoeg! Zie dat kind hem eens verzuchtend, hopend en geloovend bezien...
Hij kost niet blijven voortliegen. Hij was of hij iemand dood deed. Maar hoe kost hij dat zeggen zonder haar versch en teer geluk in te stampen?
Hij zweette van verlegenheid.
'En zie eens hoe snakkend ze naar een schoon woordeken wacht!' dacht hij. 'Nu moet ik liegen voor haar gezondheid.'
En lauw kwam het er uit: 'Ja ge zoudt er misschien wel kunnen genezen.'
'Maar ondertusschen?' vroeg ze zorgelijk en smeekend.
'Ondertusschen? Ondertusschen?... Wel... Ik ga zoo maar eens rond, zoowat naar overal... Ik zal u al eens komen bezoeken... en... en...' Het was alsof hij een molensteen van zich moest afwentelen en ineens lachte hij gemaakt: 'En als ik u nu eens zei, dat ik niet meer vertrek!...'
Ze bezag hem verbaasd, maar hij dierf nu haar oogen niet meer bezien. 'Nog een stoot' dacht hij, 'nog een; Engelbewaarder, trek het mee uit mijn mond... En als ik nu eens zei, dat dit land niet bestaat, dat ik heb zitten liegen, dat...'
'Dan zou ik u niet gelooven!' knalde ze los. 'Dan zoudt ge dat maar zeggen om me niet te moeten meenemen!'
De moeilijkheid was voorbij, en hij bezag haar kalm, medelijdend en verdrietig. 'Ewel, kind, 't bestaat niet. 't Bestaat niet. 't Is niet waar wat ik u zei. Ik ben maar een manneken uit Breughel, aan den Dommel... Ik dierf niet anders vertellen... Ik wist niet dat ge me zoo diep zoudt geloofd hebben, ik wist niet dat ge zoo ongelukkig waart... Maar ik ben uit Breughel. Verleden winter is mijn moeder gestorven...' en heel zijn geschiedenis gudste uit zijn hart.
Triestig om de ontgoocheling van het rappe geluk dat hij in kruimels kapot wreef, en tevens groeiend van medelijden en goedheid om zijn ellende en verlatenheid, bezag ze hem hoofdschuddend, en toen hij eindigde met: '...en toen ik u daar ginder zag aankomen, wist ik niet waarom ik zoo stillekens aan gelukkig werd...' toen vlijde ze heur hoofd op zijn schouder.
'Hoe goed!' zuchtte hij.
'Maar ge komt bij ons wonen!' zei ze ineens het hoofd opheffend en moederlijk gebiedend? 'Als ge doedelzak speelt zullen de Kraakbeens blij zijn... Als ze niet willen... dan... dan...' de rest zag hij in haar oogen.
'Ja, we zouden altijd bij elkaar moeten blijven' zuchtte hij. Ze streelde zijn handen, zijn gezicht, ze kroop dichter tegen hem aan.
Van uit de verte herinnerde hij zich er iets van dat hij eens een groot schilder ging worden... Maar dit meisken was te schoon, die liefde was te goed over zijn schraal leven om er aan te weerstaan...
'Later, als ze dood is, och arme, heb ik nog altijd tijd genoeg' dacht hij.
Hij liet zijn kunstenaarsdroomen als verslenste bloemen wegglijden. En hij nam haar in zijn armen. 'Elke mensch moet toch zoo iemand hebben die hij liever ziet dan zich zelf' murmelde hij in haar honinggele oogen.
Hun hoofden neigden naar mekaar, getrokken door hun oogen, en ze kusten mekaar met een armemenschenkusken, kort en beschaamd.
En daarmee wisten ze ineens niet meer wat zeggen. Woorden wogen nu te zwaar. Ze glimlachten slechts naar elkander. Hij asemde over haar kille handen, en dacht aan de kille handen van zijn moeder.
Zoo zaten ze daar in den grijzen stofregen en den wassenden schemer, als twee natte konijntjes bij mekaar gekropen, klein en hulpeloos, van binnen wit van geluk.
De vennen smoorden dikker en de avond kwam triestig van uit de verte aangesleept.
'Willen we dan maar voortgaan?' vroeg ze lief. 'We zullen wel een hutteken vinden.'
Hij stond gedwee op, hij liet zich meelijden, hij was als een lammeken in haar handen.
En hand in hand, hij met den doedelzak en een ongekende goedheid, en zij met haar panderken en gebeden en den reuk der dood in haar kleeren, gingen ze in den avond en den motregen, zwijgend over de zachte, oneindige, stille heide...
[bron: https--www.dbnl.org/tekst/_nie002192801_01/_nie002192801_01_0015.php]
Uit: Pieter Breugel.
door Felix Timmermans.
't Was een breed, roodsteenen huis met twee trapgevels. Nadat ze in 't portaal gewacht hadden, leidde hen een manke knecht met wit schort, doorheen de weelderige kamers naar Mijnheer Coecke. Pieter vielen zijn oogen haast uit zijn kop. 't Waren vier kamers achtereen; rijkelijk versierd met: schilderijen op het goud-lederen behang der muren, rijke gesneden kasten met Delftsche potten op, zware tafels, schapenzachte tapijten, en knapperende houtvuren in de breede gecariatiede schoorsteenmantels. De hooge, ranke vensters, kleurig van wapens en tafereeltjes, gooiden het licht van het besneeuwde hofken hel naar binnen. En ten einde van die kostelijke zalen, was een breeden trap met roos-damasten gordijnen, waar tusschendoor een malsche klaarte druipte, citherspel en gemengd gezang. Als ze daar boven ekwamen in het volle licht zag Pieter, op een draaischijf een met gazen en bloemen besluierde vrouw, in een groote schelp liggen, die jonge schilders aan 't uitschilderen waren. Hij hoorde haar helder lachen, en wist seffens dat het met hem was, 'Of misschien met pater Alex', troostte hij zich. Acht jonge heeren in 't fluweel en stijven pijpkenskraag waren haar aan 't schilderen, of waren aan 't voorlezen en aan 't cither spelen. Er was daar een schoone wanorde van klassieke beelden, vanen, harnassen, zijdens, tapijten, vazen, groote schilderijen en teekeningen. De manke knecht leidde hen een verhoog op, en daar, achter een goudlederen scherm en zware oostersche tapijten, te midden den stapels kussens, arabische schenkkannen en moorsche wapens, helmen, bogen, zwaarden en schilden, zat, Mijnheer Coecke, gekleed in maneschijngroene zijden Turk, met bepluimden tulband op het hoofd en een krom zwaard aan de zijde een zoet en poeselachtig Laatste Avondmaal te schilderen. Er waren vooral veel moeilijke plooien in de kleederen.
'Dat is hier geen spek voor mijnen bek,' dacht Pieter 'als ik niet rap weg ben door de deur, kegelen ze mij door de vensters.'
Mijnheer Coecke had een vierkantig gezicht met een korten, vierkantigen, bruinen krollensbaard, een horizontale lange knevel, rechte neus, uitspringende blozende jukbeenderen en dappere oogen onder het gefronsd voorhoofd. Maar in zijn dappere oogen lag iets achterdochtigs, smeekends en aarzelends in. Hij bood hun een arabisch stoeltje aan. Nadat pater Alex Pieter had voorgesteld, en de teekendrift van den jongen had uitgelegd fronste Coecke nog meer de wenkbrauwen. 'Uit Breughel?' 'Ja, mijnheer'. 'Waart gij daar misdiener?' 'Ja mijnheer'. 'Waart gij het die bij den pastoor hebt gewoond?' 'Ja mijnheer'. 'En daar teekeningen hebt laten hangen?' 'Ja mijnheer'. 'Wacht dan eens wat.' 'Ja mijnheer'. Pieter wierd angstig. Nu zou het uitkomen dat de pastoor van heel die historie niets wist. Mijnheer Coecke haalde uit een doos een brief, en uit dien brief eenige kleine teekeningen. 'Kent ge die?' 'Die heb ik geteekend' zei Pieter, verbaasd en bang, mijnheer Coecke bestarende, die als een strafrechter ondervroeg en als een toovenaar te werk ging. 'Mijnheer Pastijn had mij over u geschreven toen hij laatst bij uwen pastoor gelogeerd heeft', zei Coecke. 'Waarom zijt ge niet vroeger naar hier gekomen? Waarom heeft de pastoor niets meer laten hooren?' Pieter wist er geen letter op te zeggen, verstond er geen druppel van. 'Ik was op reis mijnheer,' zei hij slechts. 'En nu heeft de pastoor u gezonden?' Dat kon een strikvraag zijn! en Pieter zei kalm: 'En Pater Alex heeft mij naar hier gebracht'. 'Gij hebt daar nog andere teekeningen bij?' Coecke bezag ze vierkantig. 'Niet slecht, niet slecht, maar ge moet nog veel leeren, jongen.' 'Ik vraag niets beter mijnheer, hoe meer hoe liever, en hoe rapper hoe liever ook', waagde Pieter. 'Leerlingen heb ik te veel', zei hij. 'Die jonge mannen betalen mij 20 gulden daags. Ik zal u als knechtje aannemen, dan kunt ge het geheim der verven leeren. 't Valt juist mee, Pater Alex, ik heb zoo een paar knechtjes noodig. En zoo komt de jongen er stillekens in in de koleuren en de kunst. Mevrouw Verhulst, mijn vrouw zal u in hare miniatuurschildering ook wel kunnen gebruiken, verder hebt ge kost en inwoon en 't loon hangt af van uw werk.' Pieter liepen de tranen over zijn kaken. 't Was gelukt! Toen Coecke pater Alex ondervragend bezag, omdat Pieter weende, lachte Pieter beschaamd. 'Ik dacht maar eens op mijn moeder mijnheer'. 'Braaf, braaf, zei Coecke. 'Ik zal u heelemaal anders leeren teekenen. Zie die paarden, die hoeven, die menschen, dat is allemaal te boersch te gothiek gezien. Ge moet modern worden. "Maar", riep hij, een teekening vooruitstekend, maar kijk is dat Jan Nagel niet?' 'Die heb ik gisteren zoo zien vechten mijnheer,' zei Pieter. Coecke begost smakelijk te lachen, een ronde mond in dat vierkantig gezicht! 'Goddelijk! Goddelijk! Jan Nagel! Jan Nagel!' 'Die werkt hier,' zei pater Alex tot den verbaasden Pieter. 'Ja die doet hier zoo wat den aanleg van zekere schilderijen,' zei Coecke en begost opnieuw te lachen. Daarop kwam de manke knecht met een schreeuwend kindeken van achter de tapijten. 'Meester', zei hij, het kind aan Coecke overreikend 'Marieke wil bij mij, noch bij Mevrouw zwijgen.' 'En de meid dan?' 'Die is om vleesch meester'. 'En ik heb hier menschen.' 'Ik heb het aan mevrouw gezegd meester, maar ze zei dat menheer de Pater haar wel zou willen verontschuldigen, daar Marieke braaf en zoet bij vader is, en de pater het kindeke toch goed kent. En ze was juist bezig aan een miniatuurken: aan den neusvleugel van Proserpina, wat heel lastig is, zei ze'. 'Werk maar!' lachte Mijnheer Coecke goedig het kind overnemend, 'heel den dag bezoeken, lessen geven, brieven schrijven, vergaderingen, en dan nog kindermeid spelen terwille van den neusvleugel van Proserpina. Maar ik zou het opeten, ons Marieke!' En medeen neep hij het kind hartelijk tegen zijn kaken. 'Is 't geen modelleken van Raphaël voor een kindeken Jesus met zijn blauwe oogen en gouden krollekens?' riep hij. Hij hief het kindeken in de hoogte, dat nu kraaide en lachte en in zijn poezelige pollekens sloeg. 'Maar nu loopen', zei de blijde vader. 'Nu moet ons kakennestje loopen, ga eens naar den pater een polleken geven en daar aan Mijnheerken ook! Verleden maand zette z'heuren eersten stap, en nu klimt ze reeds alleen naar boven! Toe geef den pater een handje!' Het kindeken kwam schalks naar pater Alex, kletste in zijn groote open hand, en ging dan naar Pieter, en gaf hem een handje. Hij trok een scheef snuitje naar heur, en ze giechelde het uit, en wees naar het pluimken van zijn hoedje. Hij bukte zich zoodat ze aan het pluimken kon, en 't was heelemaal in heur schik aan 't pluimken te streelen en te trekken. Mijnheer Coecke lachtte genoeglijk en zei toen verder tot den pater en tot Pieter. 'Ik zei ge moet modern worden, dat wil zeggen ge moet de schoonheid huldigen van den mensch, zooals ik dat hier heb binnengebracht, de eerste in ons land, vóór Bernard van Orley, die denkt dat hij het gedaan heeft. Ik heb met Michel Angelo gesproken, met Raphaël en Da Vinci, de grootste genieën aller eeuwen. Dat zijn humanisten! Humanisme dat is het! Dat is de goddelijke schoonheid van den mensch zien. De schoonheid van alles. Weet ge wat Michel Angelo zei? Hij zei mij: de Gothieken dat is goed voor vrouwen. Natuurlijk dat Memlinc en van Eyck straffe schilders zijn, maar z'hebben de schoonheid, de lenigheid, de harmonie van het menschelijk lichaam niet gezien. Wat een Eva heeft van Eyck geschilderd! Een vodde! lijk men bij ons in Aalst zegt. Ze zou moeten zijn de milde, weelderige moeder der menschheid, de bloeme! naar wier borsten al de geslachten der aarde prijzend en lovend opzien! Zoo versta ik Eva! Maar ach de Gothieken hebben hun menschen aangekleed met zware plooien of ze zijn verstrikt geweest in duivelsdroomen lijk Bos, dien viezen kwast. Z'hebben het leven veracht!' Hij schoof de tapijten toe om het luid gepraat en gelach der leerlingen te dempen. Marieke had intusschen de pluim van 't hoedje getrokken, was op Pieter zijn schoot geklommen, en stak de veer telkens in heur mondje, en schilderde er mee over 't gezicht van Pieter die al lachend toch voortluisterde. 'En z'hebben geen horizonten, zei Coecke zich op zijn turksch in de kussens neerzettend, spelend met het kromme zwaard, "z'hebben geen horizonten de Gothieken, z'hebben zich in hun dorp vastgezet en vastgevezen, ze zien lijk eenden naar de verten, maar gaan er niet naartoe. Van Griekenland weten ze niets, noch van zijn schoonheid of zijn wijsheid; van de krachtige Romeinen weten ze niets. Is dat mensch zijn? Alleen huldigen ze ons schoon Katholiek geloof. Maar hoe? God van alle zoute waters! Z'hebben Jesus en O.L. Vrouw in ons land geplaatst, in stroeve, zware paters of nonnenkleeren 't is wat! en maken van O.L. Vrouw, de Moeder Gods, die de schoonste, de ideaalste aller vrouwen moest zijn, een boerenmeisken, dat nog riekt naar de rapen en den stal. Is dat kunst? En O.L. Heer geven ze een straatkeerdersgezicht. Verstaat ge wat wij beoogen? De schoonheid! Schoonheid altijd en overal! De herders bij de kribbe, maar Jesusken toch! Waarom pummels daarvoor nemen in plaats van edele, krachtige schoone gestalten, waardig om het eerst Gods aanschijn te zien. Betracht de schoonheid! Niet de wezens of dingen schilderen zooals ze door de grillen der natuur en der omstandigheden vervormd zijn, maar zooals wij ze in ons ideaal verlangen. Dat is kunst! Ze kennen den zwier en de lijn niet van een grieksche toga, noch van het menchselijk lichaam. Ze zien alles in profiel, alles plat, niets in 't verkort zoodat rijke beweeglijkheid, moeilijkheid en gracie ontbreekt. O ge moest Raphaël zien, hoe soepel, sierlijk, rijk! vol harmonie en lente! Daarom volgen wij de Grieken, die de goddelijke harmonie hebben gevonden van het menschelijk lichaam, die zich gebaad hebben in de ambrozijnen lucht! en voeg daarbij de zonnige levendige kracht der Romeinen! En als we met die rijkdommen, die giften en die gaven ons katholiek geloof omkleeden dan maken we kunst! weerdig van den mensch en de puurste hulde aan God. Wij bieden Hem de schoonheid aan!"
"'t Is waar! zuchtte pater Alex", 'k heb het u trouwens altijd gezegd. 't Zelfde is 't in de architectuur.' Maar tusschen twee pluimstrijken van Marieke in gewaagde Pieter toch te vragen die nog niets van de Grieken kende maar danig veel van 't schilderijken van Bosch hield, als iets van zich zelf: Is Bosch dan niet schoon, mijnheer?' Mijnheer Coecke trok daarmee den krommen sabel bloot, Pieter duikte reeds zijn kop in de schouders. 'We zullen uw goesting voor de Gothieken wel doen slabakken!' zei Coecke. Een deur werd hevig toegeslagen en een kwade stem galmde beneden in de zaal. Meester Coecke sprong op trok de tapijten open, en ginder stond Jan Nagel tegen de leerlingen en de vrouw uit te varen: 'Ge moogt eens wat gaan zwijgen hè! Eerst is 't een muziekske zooals ik er thuis op zolder twintig heb liggen, en dan is 't een lawijd en dwaas gelach dat men er geenen borstelstreek kan van zetten! Ik wil stilte, dat het stil is! of 'k trek er uit voor vandaag.' 't Ging moeilijk voor Coecke de nobele heeren iets te verbieden en hij zei voorzichtig: 'Als 't u belieft een beetje stiller, probeer eens door te werken, 't is 's winters zoo vroeg donker.' Jan Nagel ging knorrend terug, maar Coecke riep hem. 'Kom eens zien Jan, 'k heb iets voor u.' Jan kwam grommelend met wiegende schouders en de handen in de zakken, en bleef zwijgend met bitteren mond afwachten. 'Zie eens', zei Coecke, hem de teekening van Pieter overreikend. Jan Nagel bekeek ze strak met zijn blauwen verdrietigen blik. 'Wie heeft dat gedaan?' vroeg hij kort. 'Deze jongen die hier knechtje komt zijn.' 'Waart ge daar bij? vroeg Jan Nagel. 'Ja Mijnheer' zei Pieter, terwijl Marieke aan zijn haar trok 'ik vond het zoo schoon wat ge daar deedt.' Jan Nagel richtte zijn wijsvinger naar Pieter. 'Als ge naar mij luistert, dan maak ik van u ne klepper!'. Hij klopte met zijn vuist in de lucht. 'En ne groote!' 'Verdomd! Verdomd! dat doen er veel grooten niet na!' Pieter staarde hem aan, vol ontzag en dankbaarheid, Marieke zat ineens zoo stil. Ei! Ei! ze waterde Pieter onder. Coecke en de Pater begosten te schateren, en Pieter riep verheugt: 'Nu is 't gezegend!' Juist kwam de knecht aangemankt. 'Meester, de onder-secretaris van zijne majesteit Keizer Karel is daar met twee Spaansche edellieden.' Coecke sprong op, heelemaal in de war, de tapijten wijd openschuivend zoodat men hem van ver kon zien zitten schilderen. 'Rap' riep hij, 'rap'! Tot Pieter: 'Gij naar de keuken met het kind'. Tot de pater: 'Dag pater, kom straks eens terug of ik kom liever zelf eens.' Tot Jan Nagel: 'Ga, ga, of blijf' en tot de leerlingen: ''t Model in stand! Schilderen!' Op een sibot was alles in regel, en weg wat weg moest zijn en Coecke zat te schilderen. Toen, terwijl hij naar de keuken ging die al rook naar spek met eieren, maakte Pieter een kruisken en kuste Marieke dankbaar op haar perzikzachte wangen.
Pieter Coucke [bron: https--www.dbnl.org/tekst/_die004192801_01/_die004192801_01_0026.php]
--- Over (foto 2): Felix Timmermans ---
Leopoldus Maximilianus Felix Timmermans (Lier, 5 juli 1886 - aldaar, 24 januari 1947) was een Vlaams schrijver en dichter. Hij was een van Vlaanderens meest vertaalde en productieve auteurs. Zijn bekendste werk is de roman Pallieter (1916). Hij schreef ook onder het pseudoniem Polleke van Mher en een enkele keer als Stelijn Koldijs. Polleke van Mher was afgeleid van zijn voornaam (Leopoldus) en Mehr was een afkorting van de naam van zijn vader (Gommaire)
Hij was autodidact en schreef toneelstukken, romans met een historisch karakter, novellen, religieus getinte werken, en gedichten. Naast schrijver was Timmermans ook schilder en tekenaar. Hij illustreerde zijn eigen boeken alsook sommige boeken van zijn collega en vriend Ernest Claes. Hij was ook zelf de boekbandontwerper van de meeste van zijn boeken.
Hij werd drie keer genomineerd voor een Nobelprijs.
Timmermans werd op 5 juli 1886 om 23u geboren als dertiende in een gezin met veertien kinderen. Zijn vader, Joannes Gummarus (Gommaire), was een reizende koopman in kant. Zijn moeder, Angelina van Nueten, woonde tegenover het ouderlijk huis van Joannes Gummarus. Ze wisselden liefdesbrieven uit doorheen het raam en huwden op 7 februari 1866.
Een dag na zijn geboorte werd Timmermans gedoopt in de Lierse Sint-Gummaruskerk. Zijn 17-jarige zus Valeria werd zijn meter, haar vriend Felix van der Slagmeulen zijn peter. De naam Felix, waaronder Timmermans het bekendst is geworden, heeft hij dus aan zijn dooppeter te danken.
Als kind tekende Felix al patronen. Zijn schoolcarrière verliep niet vlekkeloos. Zo moest hij zijn vierde leerjaar dubbelen. Hij verliet de school op zijn vijftiende na zijn zesde leerjaar, nadat in de zomer van 1901 tyfus werd vastgesteld. Hij kreeg zelfs de laatste sacramenten toegediend, maar herstelde na lange tijd toch. Nadien ging hij niet meer naar school, maar volgde wel avond- en zondagslessen in de tekenschool. In Antwerpen maakt hij kennis met werk van Rubens en Bruegel.
Vanaf zijn zeventiende begon hij gedichten te schrijven die ook regelmatig werden gepubliceerd in Lier Vooruit. Deze gedichten werden gebundeld en in 1907 uitgegeven onder de titel Door de dagen. In 1906 werden een aantal verzen gepubliceerd in Dietsche Warande & Belfort. Gestimuleerd door de lectuur van Stijn Streuvels schreef hij vervolgens enkele naturalistische werken.
In 1910 brak hij als schrijver door met het zwartgallige Schemeringen van de dood, dat mee ontstond onder invloed van Raymond de la Haye, een bevriend kunstschilder, en van geestesgenoot Flor Van Reeth, die de verhalenbundel illustreerde en aan wie het boek werd opgedragen.
Door een breuk werd Felix Timmermans opgenomen in het ziekenhuis. Hij vreesde voor zijn leven doordat er allerlei complicaties optraden.
Op 12 oktober 1912 trouwde hij met Marieke Janssens. Ze hadden drie dochters: Cecilia, ook bekend als Lia (1920), Clara (1922) en Tonet (1926) en een zoon Gommaar (1930). Deze kinderen werden ook actief in de kunstwereld. Ze illustreerden onder andere werken van hun vader en schreven diverse biografieën over hem.
Vlak voor de Eerste Wereldoorlog schreef hij zijn bekendste werk, Pallieter, dat in 1916 werd uitgegeven. Het wordt door velen als zijn meesterwerk gezien. In 1921 werd het in het Duits vertaald en uitgegeven.
Het boek Pallieter werd in 2016, 100 jaar na de originele uitgave, opnieuw uitgegeven.
De Vlaamse sfeer en de breugeliaanse taferelen in Pallieter wekten het enthousiasme van de Nederlandse kunstschilder Anton Pieck op en die zou aan een map met op de roman gebaseerde tekeningen zijn begonnen, ware het niet dat hij Vlaanderen nog nooit zelf gezien had. In deze tijd nam de Haagse kunsthandelaar Cox contact met Pieck op, die ook in Den Haag woonde: Timmermans was bij Cox op bezoek en had assistentie nodig bij het afdrukken van een ets. Tussen Timmermans en Pieck ontstond een hechte, jarenlange vriendschap.
Op Timmermans' initiatief vroeg uitgever Van Kampen Pieck de tiende druk van Pallieter te illustreren. Timmermans wijdde Pieck in in Vlaamse zaken door schetsen bij zijn brieven aan Pieck te voegen: klederdrachten, karren, huisgevels, een kapel met een Madonnabeeld. De schetsen waren vaak antwoorden op vragen van Pieck, maar de illustraties verschillen te veel van Timmermans' schetsen om te kunnen worden beschouwd als uitwerkingen daarvan. De tiende druk verscheen in 1921.
Op 8 november 1997 had in Lier de wereldpremière plaats van "Pallieter" de musical, geschreven door Willy Van Couwenberghe. In 1998 kreeg deze musical de cultuurprijs van de Stad Lier uit handen van minister Marleen Vanderpoorten.
Interbellum en Tweede Wereldoorlog
Felix Timmermans was een activist. Na de Eerste Wereldoorlog vluchtte hij naar Nederland om een veroordeling te ontlopen. Hij keerde begin 1920 ongehinderd terug. In 1922 kreeg hij de Staatsprijs voor Literatuur.
In 1936 werd zijn vijftigste verjaardag zowel in Vlaanderen, Nederland als Duitsland met veel aandacht gevierd.
Tijdens de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog was Timmermans redacteur van het Vlaams-nationalistische Volk. In 1942 ontving hij in Antwerpen van de Hamburgse universiteit de Rembrandtprijs. Als Vlaams-nationalist en in Duitsland bekende schrijver was hij een graag geziene figuur bij Duitse officieren tijdens de Duitse bezetting. Na de bevrijding van Lier op 4 september 1944 werd hij beschuldigd van culturele collaboratie en werd bijgevolg onder huisarrest geplaatst. De aanklacht werd geseponeerd op 22 december 1946. De reacties hierop uit de literaire wereld waren uiteenlopend. Als luidste klonk de stem van Toussaint van Boelaere. De criticus, die aanvankelijk een grote fan was van Timmermans, viel hem af omwille van zijn verdenking van culturele collaboratie.
Op 6 augustus 1944 werd Timmermans getroffen door een kransslagadertrombose (hartinfarct). Hij stierf in Lier op 24 januari 1947. De begrafenisdienst vond plaats in de Sint-Gummaruskerk, waar hij ook was gedoopt. Timmermans werd begraven op het kerkhof Kloosterheide te Lier. Als aanwezigen op zijn begrafenis vermelden kranten onder andere Lode Baekelmans, Gerard Walschap, Maurice Gilliams, Antoon Thiry, Lode Monteyne en Willem Elsschot. Stijn Streuvels, genoemd als een "intiemen vriend" van Timmermans, werd ook verwacht, maar werd thuis gehouden door een zware verkoudheid.
In 1997, bij de herdenking van de 50e verjaardag van het overlijden van Felix Timmermans, werd in Lier een bronzen buste onthuld (beeldhouwster Anne-Marie Volders) op het Felix Timmermansplein.
In 2014 werd hij ook officieel ereburger van zijn thuisstad Lier.
Publicaties
Boeken
1903 Timmermans schrijft zijn eerste gedicht.
1905 Zeldzame verhalen uit Bagijnhofsproken.
1907 Door de dagen, Verzamelde gedichten. (geschreven onder het pseudoniem Polleke Van Mher)
1909 Ecce-Homo en het bange portieresken (later opgenomen in Bagijnhofsproken)
1910 Schemeringen van den dood (zes novellen)
1911 Bagijnhofsproken (samen met Antoon Thiry)
1916 Pallieter (eerste oplage 1225 ex.) zijn meesterwerk. (Verfilmd in 1976 en in meer dan 40 talen vertaald).
1917 Het kindeken Jezus in Vlaanderen, werd als eerste werk van Timmermans vertaald in een andere taal (Duits)
1917 De zeer schone uren van Juffrouw Symforosa, begijntjen
1919 Boudewijn (Dierenepos in verzen)
1921 Anna-Marie
1921 Boudewijn
1921 Karel en Elegast (bewerking)
1922 De Vier Heemskinderen (bewerking)
1922 Uit mijn rommelkas. Rond het ontstaan van Pallieter en Het kindeke Jezus in Vlaanderen
1923 Driekoningentriptiek
1923 De ivoren fluit (korte verhalen)
1923 De pastoor uit den bloeyenden wijngaerdt
1924 Het keerseken in den lanteern
1924 Het kleuterboek Rijmpjes
1925 Schoon Lier
1925 De oranjebloemekens
1926 Naar waar de appelsienen groeien
1926 Het hovenierken Gods
1928 Pieter Bruegel, zoo heb ik u uit uwe werken geroken
1931 De wilgen
1932 De harp van Sint-Franciscus
1933 Pijp en toebak
1934 De kerk van Strijthem
1934 Bij de krabbekoker
1935 Boerenpsalm (verfilmd in 1989)
1936 Het Vlaamsche volksleven volgens Pieter Breughel
1938 Ik zag Cecilia komen
1941 De familie Hernat
1942 Vertelsels
1943 Minneke-Poes
1943 Oscar Van Rompay (essay)
1943 Isidoor Opsomer
1943 Een lepel herinneringen
1944 Vertelsels II
1944 Anne-Mie en Bruintje
1945 Vertelsels III
Toneelstukken
1907-1909 Holdijn (opgenomen in De Nieuwe Gids)
1909-1910 De Zending (titel later gewijzigd naar Helta)
1922 Mijnheer Pirroen (samen met Eduard Veterman)
1924 En waar de sterre bleef stille staan (samen met Eduard Veterman)(verfilmd in 2010)
1926 Leontientje (samen met Eduard Veterman)
1930 De hemelsche Salomé
1938 Het kindeke Jezus in Vlaanderen (toneelbewerking door Karl Jacobs)
1938 Het filmspel van Sint-Franciscus
1943 Pieter Bruegel
1943 Die sanfte Kehle (oorspronkelijke titel: De zachte keel)
Na zijn overlijden
1947 Adagio (gedichten)
1948 Adriaan Brouwer
en verder: Lierke-Plezierke - Brevarium in 1965 - Felix Timmermans verhaalt - De goede helpers en andere verhalen - Jan de Kraai en andere verhalen - Met Felix Timmermans door Vlaanderen en nog in 1993 Pallieter in Holland - Uit mijn rommelkas - Een lepel herinneringen
Lier speelt een belangrijke rol in het leven en het werk van Timmermans. Het Lier ten tijde van Timmermans was een katholieke stad met een rijk verenigingsleven en vele kermissen en braderijen. Het is ook de regio van de Grote en Kleine Nete, waterlopen die het decor vormen van verschillende werken, o.a. Pallieter.
Timmermans schreef over zijn geboortestad: "Waar de drie kronkelende Nethen een zilveren knoop leggen; waar plots het spekbuikige, overvloedhoornige Brabant zich scheidt van 't mijmerend, magere Kempenland, daar is het". --Schoon Lier, 1925-1927
Varia
Literatuur
[bron: wikipedia]
||door: Felix Timmermans
||taal: nl
||jaar: 1966
||druk: licensie door Van Kampen&Zoon
||pag.: 253p
||opm.: hardcover|zo goed als nieuw|zonder flap|pagina 1 bevat notitie
||isbn: N/A
||code: 1:001655
--- Over het boek (foto 1): Pieter Bruegel ---
Pieter Bruegel de Oude (1520-1569) is een bevlogen kunstenaar die houdt van het leven en zijn land. Vandaar schilderijen over kinderspelen, boerenbruiloften, boerendans, kreupelen, blinden, spreekwoorden en tal van volkse types. Timmermans beschrijft op kleurige en fantasierijke wijze die schilderijen van de Vlaamse meester.
[bron: https--www.boekmeter.nl/book/23929]
Alles passeerde onder zijn potlood: een verdord blad, de gulzige uitvaartmalen, de ijskegels aan de daken, 'de bierkalanten', en zelfs ook wat ze vertelden van de steden, de verre landen, van oorlogen en ziekten, van ketters en protestanten, van Keizer Karel Luther en van de Paus van Rome.
Zo tekent Timmermans de jonge Bruegel in deze boeiende roman.
Pieter Bruegel is het verhaal van een geniaal kunstenaar en een intrigerende persoonlijkheid in een beroerde tijd. Van een rusteloos man ook, die vluchtte in zijn werk en troost zocht in de liefde...
[bron: https--www.goodreads.com]
[2019-07-22]
Een 'Vie romancée', gewijd aan de grote 16e eeuwse schilder Pieter Bruegel. De schrijver van Pallieter heeft zich ook in dit boek, voltooid op 31 december 1927, uitgeleefd in zijn bekende, uitbundige, barokke stijl. Dat Den Fé zich verwant voelde met 'Pier den Drol' lag in de lijn der verwachtingen. Hij heeft van zijn Bruegel een Timmermans-feest gemaakt. Wie echter dieper wil doordringen in het oeuvre van Bruegel, moge liever diens werken gaan zien. Het boek telt 14 hoofdstukken en is geïllustreerd met de bekende tekeningetjes van Timmermans. En opgemerkt moge toch nog worden, dat de grote vasten niet 14 (p. 78), maar 40 dagen duurt, en dat 'zijn vader wier baard' (p. 250) niet kan.
Kris Van Mierlo [bron: https--www.goodreads.com]
Pieter Bruegel door Felix Timmermans.
Veronica.
Fragment.
Al drie dagen was het een omgekochte regen, een triestige motregen, grijs en kil. En in dien regen kwam de parochiepastoor uit Breughel op de Spekhoeve, om Pieter te halen en hem als schilder in Antwerpen te plaatsen.
Kwabberbil stond juist een reep van een hangende hesp te snijden, als de parochiepaap breed en gelukkig binnenkwam. Hij zag eens naar de zolderbalken vol zwarte hespen als slapende vleermuizen, en in de openstaande slaapkamers zag hij 't wijf en de kinders nog echel-vol te bed liggen, lui en lam, met opwerpende zure magen van 't driedaagsche feest.
'Kan ik u een woordeken zeggen?' vroeg de pater.
'Wel twee' piepte Kwabberbil, in het stuk hesp bijtende. 'Zit een gat.'
En de pater, terwijl hij zich neerzette zei: 'Ik kom de kleine Pieter van Breughel halen.'
'Wat? Zijt gij die paap die hem mij gezonden heeft, en weet ge dan niet dat... dat... dd...' kraaide Kwabberbil, maar de woorden struikelden in zijn vet en in zijn woede.
'Zwijg' zei de pater triomphant. 'Ik weet dat hij tot Paschen moet blijven door den Godspenning, maar ik wil u alle schade betalen, dubbel...'
'Maar weet ge dan niet dat... dat het te laat is, te laat, dat die kerel, die zilveren Judas...'
'Zwijg. 't Is niet te laat. Ik heb geld bij! Veel! Luister eerst naar mij!'
En Kwabberbil zweeg, verschietend dat er iemand dierf bevelen en denkend dat de pater nieuws over Pieter zou vertellen.
'Luister' zei de pastoor. 'Een maand geleden kwam meneer Pastijn in mijn pastorij of er niets te koopen was. Hij koopt kunstdingen en juweelen voor Keizer Karel. 't Is een huisvriend van Pieter Coecke. Nooit van Pieter Coecke gehoord? De grootste kunstenaar uit Antwerpen, is bij den Sultan geweest in Turkijen, is schrijver en muzikant.
Nu, deze vriend Pastijn zag bij mij de teekeningen die de kleine Pieter er achtergelaten had van toen hij bij mij woonde. Maar ik ken daar niets van. Gij wel? Ja? Dat doet me plezier! Wel, deze vriend Pastijn heeft zijn armen in de lucht gegooid en geroepen: Die jongen is een groot kunstenaar! Waar is hij? Hij moet bij vriend Coecke gaan. Coecke zal hem met open armen ontvangen. Ik schrijf het hem vandaag nog wat ontdekking ik deed! Zoek hem, heer parochiepaap! Haal hem weg van den Dijkgraaf, betaal dien braven meneer dubbel het verlies dat hij er door lijdt, want Coecke betaalt het me tiendubbel terug! Ik heb een groot kunstenaar ontdekt!
Ja, heer dijkgraaf, zoo riep mijn vriend Pastijn, die den eigensten dag nog naar Antwerpen geschreven heeft, en 's anderdaags verder naar Keulen is gereisd.
Ik meende u te schrijven, maar daar ik naar Bergen-op-Zoom moest, waar mijn zuster met een schipper is getrouwd, dacht ik er aan een stap verder te gaan in eigen persoon. En hier ben ik!
Hoeveel vraagt ge, opdat ik den jongen direkt mee kan nemen?'
En er kwam een beurzeken met munten te voorschijn.
Medeen kabbelde het zweet uit Kwabberbil zijn poriën. Hij was het hart in omdat Pieter weg was. Wat had hij voor hem een gepeperde rekening kunnen vragen! En langs den anderen kant jeukte hij van blijdschap omdat Pieter aan zulk een groot geluk ontsnapte. En die twee dingen tegaar schudden zijn bloed overhoop.
'Hij is dood!' riep hij nijdig-jubelend.
'Dood? Dood? Ge zijt zot!' riep de pater rechtspringend alsof hij op een dolk was gezeten. 'En ge hebt mij dat niet laten weten? En kozijn Oliepapper ook niet?'
'Ja, dood van verleden Zondag' riep Kwabberbil verachtelijk. 'Dood, maar zonder lijk! Maar als ik hem vind, dood of levend, sla ik hem tegen de kasseiën zoo plat als een mispel!'
Met opgetrokken wenkbrauwen vroeg de pater: 'Ik versta u niet. Dood en geen lijk! Dood of levend, zegt ge. Hoe weet ge dan dat hij dood is? En wat komt die mispel daarbij te pas? Spreek of 'k sla u 't Vagevuur in!'
Ineens kwam de ruwe, maar goud-goeden parochiepaap van aan den Dommel boven water.
'Kom mee en zie zelf!' riep Kwakkerbil, ontzet en woedend om dien durf, kraakte wat vloeken kapot, en plofte het mes in het tafelblad.
'Kom mee!'
En hij ging den parochiepaap naar 't varkenskot vooraf en wees de spot-teekening en wat er bij geschreven stond. De pater deed zijne oogen toe.
'Het manneken heeft zich gezelfmoord' zei hij en langzaam en bitter bezag hij Kwabebrbil. 'Gij hebt hem te hard behandeld, meneer!'
Kwabberbil danste nu als op vuurklotten.
'Wat?' vloekte hij. 'Ziet ge! Dat is 't! Nu heb ik het nog gedaan! Dat is juist zijn groote deugnieterij, en dat voor al mijn goedheid!'
Hij probeerde tranen te maken, maar 't ging niet en hij draaide zich om en veegde met zijn wijsvinger speeksel aan zijn oogen.
'Vraag het aan de knechten! Vraag het aan Oliepapper. Ik verzorgde hem voorzichtig lijk een ei, omdat hij door u gezonden was. Maar hij heeft me altijd getergd, gejudast! Hij kost me niet rieken en teekende me altijd bespottelijk uit zooals dààr. En nu lapt hij me dat nog! Om me op het schavot te brengen!' En zijn kikvorschoogen rolden bebloed in het woest-rood gezicht.
'Ge ziet dat ik onschuldig ben!' brulde hij. 'Toen ze me kwamen zeggen dat ze hem niet vonden, maar wel deze teekening, ben ik zoo slim geweest dien beschuldigenden zin (en hij wees hem: Kwabberbil heeft me gedood!) er niet af te vegen. Bewijs dat ik onschuldig ben! Ah! ah! ah!' Kwabberbil lachte als een paardengehinnik. 'Voor hij dood was kon hij niet schrijven dat ik hem gedood heb, vermits hij nog leefde, en na zijn dood kon hij niet meer schrijven, vermits hij niet meer leefde. Ah! ah! ah!'
Maar dan weer dreigend, de koekvuisten tegeneen pletsend: 'Mij voor moordenaar laten doorgaan! Ik sla hem dood! Hij moet in 't steen! den brandstapel op! de ketter!'
'En hebben ze overal gezocht?' vroeg de pater triestig, geen aandacht aan die woede gevend.
'Ze zoeken nog' vloekte Kwabberbil, 'en als ik hem vind...'
'En hij had zulk een groot kunstenaar kunnen worden!' kloeg de pater. 'En misschien zonder sakrament gestorven!' En ineens pakte hij den dreigenden Kwabberbil vast, schudde hem lijk klibber, hem in 't gezicht snauwend: 'Zie vent! Ik zal opzoekingen laten doen! En ge moogt gij nog zoo dik en rijk zijn van hier tot aan de zon, als er wat kwaad met het manneken gebeurd is door uw schuld, dan trek ik u uiteen dat ge in twee lappen aan een koord te drogen hangt! Verstaan, mislukte zeehond!'
De pater daverde weg, achternageschuimd door het razend gevloek van Kwabberbil.
En onderwegen bad hij voor Pieters zielezaligheid, al eens een zoekblik werpend in de sloten en de holle boomen, om te zien of er daar ergens geen Pieter Bruegel aan 't hangen of aan 't drijven was.
- * *
Pieter trok naar 't Oosten, aangezogen naar zijn dorp lijk een duif naar haren kijker. De pater ging de zelfde richting in. Ze gingen achter elkaar, een half uurken vaneen, op denzelfden weg. Als Pieter wat had gewacht, of de paap wat rapper had gegaan, ze zouden op elkaar gebotst zijn.
De pater bad voor Pieters zielezaligheid, en Pieter floot:
'O malzig, teeder boeleken,
't Is goed met u te leven...'
Pieter had drie dagen gedoold in den omgekochten regen, bosch in, bosch uit, hier en daar een boterham gebedeld, en nu, den vierden dag, toen de pater achter hem ging, zag hij het weêr veranderen.
Dien morgen viel de schotelvodden-lucht vaneen, en gelijk een doorgebroken meloen kwam de zon er jong en geel weer uitgeblonken.
Hij vernam den herfst in de boomen, bruin en goud, en rook de reuken van meegevallen fruit.
En hij ging vlugger; ook de pater wierd door de zon in zijn zijde sneller voortgeduwd. Lang en kronkelend was de baan met gelende populieren er nevens, en als elk had opgelet, had de eene den anderen in de verte gezien. Maar de pater bad, en Pieter floot ''t is zoet met u te leven!'
Zoo kwam Pieter in een schraal stil dorp dat te midden roode beukeboomen zijn torentje opspitste.
Over heel het dorpsplein stond het water te blinken. Een tiental leemen hutten en het bruine kerkske in ertssteen, waren er ongerimpeld in weerspiegeld en er dreven afgevallen blaren op. Het water kwam tot in de kerk, waarvan de poort openstond en de tien hutten waren toe.
Ge kost er in uw hemd rondwandelen, zoo stil was 't er en verlaten. Maar had men het gedaan, dan zouden alle deuren juichend opengevlogen zijn. 't Was pluimstil, niets dan een zachte zon die door de roode boomen filterde; niets verroerde of geruchtte er, dan slechts de lach van een vogel en de draaival van een blad.
Pieter kreeg een gevoel van vroomheid als hij het kerksken zoo rustig zag, en daar zijn schoenen toch nog meer doorgaat waren dan een teemsch, hoefde hij ze niet uit te doen, en ging zoo maar dwars het water door, het ledigstaande kerksken binnen...
Een half uur nadien kwam de pater in het dorp, en kreeg genegenheid om in dat vredige kerksken zijn brevier te lezen. Sapperdepit! Dan moet hij zijn schoenen uitdoen terwille van het water. Hij zette zich reeds op een omgevelden boom om ze los te knoopen, maar hij vond zich belachelijk en scrupuleus, hield dan maar zijn schoenen aan en ging het kerksken met een vromen groet voorbij, maar innerlijk dacht hij: 'Onzen serafieken vader Sint Franciskus zou zijn schoenen wel uitgedaan hebben... Ei ja... 't Is waar' voegde hij er blij bij, 'die had er geen aan... maar als hij er zou aangehad hebben...' En met verwijtingen en uitvluchten ging de pater tegen goesting al verder en verder, en verdween. 't Was alsof dit zoo in de plooien der Voorzieningheid lag.
Met de wijnroode schemering was Pieter nog in de kerk. Hij was opgeslorpt, vastgespijkerd, doorgoten, doorschokt van verbazing en verwondering voor een klein schilderijken van Jeroen Bosch, voorstellend de bekoring van Sint Antonius door de zeven hoofdzonden. Sint Antonius rijst bleek, met blauw bloed in de aderen, tegen het goud van den achtergrond, en rond hem duiken de zeven hoofdzonden baldadig op, die een menschenvorm hebben aangenomen.
Ze zitten gevaarlijk lijk spinnen op ons hart, en leven van ons bloed. Maar Sint Antonius is opgestaan en heeft ze uit zijn hart gedreven, waar de plaats alleen voor God moet zijn. En zie ze nu knarsen en rochelen, vloeken en sissen van 't venijn, en hoe heviger ze razen hoe leelijker ze zijn, met hun zeeverende wijwatervatmonden, schele klibberoogen, beestenneuzen, gekloven lippen, groene tanden, berstende kaken en dierlijke borsten.
't Is de krawazie, de schurft, het kwaad dat terug het hart veroveren wil, maar Sint Antonius staat gloriënd, begeesterd, met zijn zwarte oogen in zijn bleek gezicht, te luisteren naar het goddelijk licht, dat hij in zijn hart nu puur en triomphant hoort zingen...
Er gaat een groote klaarte over Pieter, terwijl de parochiepaap zijn schoenen aanhoudt en verder stapt.
Hij staat te rillen op zijn beenen. Precies of hij heeft die schilderij gemaakt. Heel zijn hart zit er in, 't is of hij in zijn ziel bladert.
Ah! die smoelen zooals hij er mee bespookt wordt in zijn droomen en zijn leven, de Tomatpad, Oliepapper, Kwabberbil: echte zondeknobbels. Hij ziet zijn eigen ziel vol duistere krachten, kwade dingen, waartegen hij reeds strijden moet, waar de heiligen blinkend uit oprijzen, en waar de anderen in ondergaan. Hij ontdekt medeen ook zijn echt leven: schilderen! Zoo schilderen! Zoo te kunnen schilderen! Zijn zonden schilderen, maar ook zijn zielelicht; zijn dorp schilderen, de Hel, de Hemel; zich kapotschilderen, zich kapot verbranden van koleuren!
En 's nachts, in een roerloos bosch, smeekt hij met wringende handen: 'God! lievenheerken zoet! en al de heiligen en de engelen te samen, laat me zoo ook een schilder worden!'
- * *
Hij werd wakker, gezeten tusschen de roode paddestoelen in een hollen boom van 't beukenbosch, waarover een nieuwe motregen grijsde. Hij rok de armen en geeuwde, en bleef met de armen open zitten, nog verbaasd, verdwaasd, verward en gestrengeld in den droom waaruit hij juist ontwaakte.
Die droom was, dat hij schouwde over een wijd land.
En zie wat er gebeurde! Bij een paukslag die het heelal doordommelde, gingen de loodblauwe wolken aan 't roeren lijk kokend water; de aarde van binnen trommelde, en rok zich lijk een kous; wijder, wijder, tot aan de zeeën, waar galjoenen op plots-groene blaren schommelden. De aarde rok zich, ze werd opgeblazen lijk een kikvorsch, de bosschen gingen uiteen, de dorpen en de geheuvelten werden breeder en nergens een mensch te zien!
Steden kropen meegetrokken door kanten kerken, naar de hoogten van overzeesche perelmoeren bergen... De kokende hemelen splijtten, barstten en scheurden tot ruimten open, en daarin zag hij een oneindigheid van vleugelen waar lange engelen aanhingen met schoon gezang, en hij zag van danige gespannenheid de aardbol op vele plaatsen aan flarden springen lijk een verkensblaas, pang! pang! en 't spuwde en vulkaande uit duizend vurige gaten en spleten wangedrochten naar omhoog, die met beestenkreten ontploften als zeepbellen, tot niets.
De huizekens langs hil en dal, hielden hun deuren en vensters gesloten lijk vuisten, maar door de beluiken kwam kaarslicht tusschen de reten, en van onder de deuren flauw lijkwater naar buiten gevloten. Van uit de schouwpijpen klonk het geknal van berstende buikvliezen, en 't geratel van droge longen als holle okkernoten.
Op de grokken rivieren en steenwegen kwam de eene glijdende doodskist de andere tegen. Ze groeten elkaar lijk mieren. Hier en daar hield er eene stil, ze draaiden eens rond lijk doet een hond als hij gaat slapen, schudden eens met het houten lijf, klepperden lijk een vischmond met hun deksel, en woelden zich dan onder den grond.
In de gevluchte steden op de bergen was er dorpszondagvredigheid met fluweelen klokgelui, en bonte aureolen die aan en uit gingen...
Weer een paukslag, en plots bleef alles stilstaan waar het stond of sprong, en hangen waar het hong.
Een stilte pletterde neer op het bestaan, een roerloosheid, een zwijgen... Alles wachtte.
Toen zou het gebeuren en zou hij te zien en te weten krijgen, wat niemand kon begrijpen of er een begrip van geven, de heilige Drievuldigheid, de ziel der dingen, den waarom, de kern, de amandel, de spiritus van het leven!
Zie! Hoor! Voel! Sst! Daar is het!...
Maar toen wierd Pieter juist wakker. Hij probeerde met de gauwte nog eens terug in slaap te geraken, om dat ding te weten, maar het ging niet meer.
''t Kan me niet schelen, 'k Heb er geen zaken mee' lachte hij groen, nam zijn doedelzak, en ging het bosch uit, door den regen en den watersmoor, en dan de stille, stille heide door.
Maar ineens sprong hij op lijk een reeboksken. Het schilderijken van Bosch groeide weer voor zijn oogen. Hij vergat er den droom door, en de heilige koorts van 't schilderen doorratelde opnieuw zijn jong bloed. Hij zong.
Hij ging het eene mastbosch in en 't ander uit, en wat er op 't laatst van zijn droom en zijn geluk nog overschoot, als de graat van een verdord blad, was een teeder heimwee naar iets dat niet bestond.
Gewetensvol volgde hij het smalle weggesken dat grillig over de oneindige heide lag.
Die dunne zeeverregen, die grijsblauwe verte, die stilte en die eenzaamheid, 't gaf hem het gelukkig verdriet der doolaards en der zwervers.
Hij zette zich op een konijnenheuveltje; hij zat daar zoo maar, alsof alles nu gedaan was en er niks meer moest beginnen...
Nadat er een trage vlucht trekvogels boven hem was heengevlogen, zag hij dat de vennen smoorden, en toen nam hij zijn doedelzak, sloot zijn oogen en speelde.
Hij voelde den dunnen regen koel op zijn heet gezicht kittelen.
En over de heide, waar het laatste bloempurper van verdween, klonk het trage lied, zoo één en innig met de grijze kleur en de vage lijn der dingen, alsof de heide zelf te zingen scheen... En als hij zijn oogen weer opendeed, zag hij ginder een meisken aankomen. Hij speelde voort, maar deed zijn oogen niet meer toe... Toen ze dicht bijgekomen, zag hij hoe arm en zacht ze was, en toen kreunde het lied langzaam uit, de blaze viel leeg, hij zuchtte, wachtte en zweeg.
Hij kreeg goesting om zijn hoed af te doen, maar hij liet het voor de gaten.
Ze was op haar bloote voeten die grijs waren van 't nat zand, en er was een beloed doeksken aan haar rechter grooten teen. Haar tenger lichaam verdween in lange, te breede kleeren en een groenen loddermantel. Ze had een witten doek op het donkerharig hoofd, een grooten schapulier op den boezelaar.
Aan den arm hing een wissen pander, waarin Pieter bijzonder sneden brood zag steken.
Ze bleef staan op vijf passen van hem.
Ze bezagen elkander en toen zag hij dat ze zeer bleek en mager was, en honinggele oogen had.
Ze glimlachte vertrouwelijk, en terwijl ze haar oogen toe deed vroeg ze: 'Durft ge niet meer spelen?'
'Mijn liedeken is uit' zij hij, verlegen om die vriendschap.
Ze kwam dichter. 'Ik hoorde u van ginder al spelen,' zei ze, weer de oogen sluitend, 'en omdat ik het zoo gaarne hoor kwam ik wat rapper.'
'Ei, dat is goed' zei hij nog verlegener.
'Waar woont ge?' vroeg ze, en weer die glimlach, en weer deed ze haar oogen toe.
'Nergens' zei Pieter.
'En waar gaat ge heen?'
Hij was danig blij en fier om die vriendelijke belangstelling. 'Dat weet ik niet. En gij?'
Ze wees met haar magere hand. 'Naar ginder, heel ver achter de bosschen, naar de Rattekoten, als ge die kent. Bij Kraakbeen.
Maar Kraakbeen is mijn vader niet. Ik ben een vondeling en ze hebben me Veronica genoemd. Hij is zijn twee beenen afgereden toen hij zat van een bierwagen viel. Maar als hij bedelt zegt hij dat het door een draak in Egypte is gebeurd, en dan laat hij een ezelskaaksbeen zien, een kaaksbeen van dien draak met zeven koppen, zegt hij dan.'
'Zijt ge een vondeling?' vroeg Pieter nu teeder. 'Het moet plezant zijn in twijfel te leven of men geen prinsenkind is.'
'Die twijfel is er niet,' lachte ze triestig. 'Gerold in lompen hebben ze me in den sneeuw aan de kerk gevonden.'
''t Zou u anders niet misstaan dat ge prinsessekleeren droegt' zei Pieter overtuigd, haar met zijn groote oogen bewonderend.
Die blik pakte haar. Ze lachte gemaakt, en rap en verward vroeg ze: 'En van waar komt ge?'
Pieter meende te zeggen: 'van de Dikken'. Hij was gereed heel zijn geschiedenis te gaan vertellen, maar ineens werd hij een beetje achterdochtig, en hij werd er toen hevig op uit, dat ze veel belang in hem zou stellen, en hij zei: 'Ik kom van over zee... uit de stad die op den berg zit. Daar is 't altijd goed weer, daar groeien de kersen vuisten dik; voor zeven centen heeft men een korf honig. Daar zijn altijd vlaggen en processies...'
'Ja?' vroeg ze nieuwsgierig, en ze kwam gelukkig, spits luisterend, voor hem op de knieën zitten en vroeg met gesloten oogen: 'En spreken ze daar zooals wij?'
'We leeren er alle talen, maar de taal van ginder is heel anders.' Hij dacht aan zijn missedienerslatijn. 'Matinos tempo melioris, wil zeggen: 't zal morgen beter weer zijn. En als men daar iemand gaarne ziet, dan zegt men: Amos tua.' 't Woord was er per abuis uitgeslibberd; hij werd rood tot achter zijn ooren van verrassing en blijdschap.
Ze kreeg er een klein schoksken van en vroeg haastig: 'En waarom zijt ge er weggegaan?'
Met de handen gegespt aan de over elkaar geslagen knieën, vertelde hij warm, terwijl zijn één been wiegde. Zij luisterde met de tanden bloot en de gele oogen vol vereering.
'Wel, ik was met een gouden galjoen op reis naar hier, om het land te leeren kennen, toen een storm opstak en 't schip op een rots in gruizelementen kapot kraakte.
Ik geloof dat er velen verdronken zijn.
Een stuk wrak, een gebeeldhouwde zeemeermin van de voorsteven, bracht me tot in de Sechelde.
Mijn kleeren waren van mijn lijf gespoeld, en ik had er zoo'n schoone!
Naakt kost ik niet in Antwerpen komen. Ik zat dan met mijn gouden zeemeermin in het oeverriet naar een mensch te wachten. Een boer die met een wagentje voorbijreed heeft me dan in ruil voor mijn zeemeermin deze kleeren en dien doedelzak gegeven.
En nu ga ik de schilderijen zien die in de kerken hangen. Ik leer voor schilder, maar mijn verf, mijn geld, alles is verdronken, behalve ik.'
Hij zag begeerig naar het brood in den pander.
Ze zag het. Zonder hem iets te vragen nam ze er een snede uit, brak ze in tweeën en gaf hem de helft.
Ze kwam nevens hem zitten en gretig begosten ze samen te eten, zwijgend en glimlachend naar elkaar.
Hij hield zijn korst brood eens in den regen omhoog: 'Saus!' zei hij plechtig.
Ze verslikte zich haast in 't lachen.
'Zeg, ontrief u niet... Veronica...' vroeg hij, als hij nog maar een vingersopke brood over had, dat hij terug aanbood.
'Ik bedel; straks heb ik er weer ander' lachte ze, en mededeelzaam voegde ze er bij: 'Ik doe eigenlijk niets anders dan de bedevaarten. Ik kom nu van de Abdij van Postel, 'k ben er een kaars gaan aansteken voor een kind dat betooverd is, en te naaste week moet ik naar 't Heilig Bloed van Hoogstraeten.'
'En kunt ge daartegen? Zoo'n verre tochten?' vroeg hij vol zorg.
'Ik moet wel van Kraakbeen. Hij doet de menschen op voorhand betalen. 't Brengt veel op, en als ze niet genezen voor wie ik ga bidden, dan slaat hij me met het ezelskaakbeen. Maar ik word veel verhoord. Als ik bid, vergeet ik alles, dan zie ik altijd onze Lieve Vrouw.'
'Dat had ik, geloof ik, in uw oogen gelezen' zei hij overtuigd en nam medelijdend en eerbiedig haar hand. 'Ge moogt daar niet blijven.'
Ze lachte verwonderd naar zijn en haar hand, bezag hem, en dan weer de handen, en zoo wat overendweer. Ze deed er de oogen van toe. En een beetje nadien kwam ze hem bezien.
'Wanneer gaat ge terug naar ginder?'
Medeen had hij spijt dat hij zoo fel gelogen had, want zie, och arme, hoe hevig ze alles geloofde, en waarom aan zoo'n schoon, zoet meisken iets te vertellen dat niet waar is?
Maar terwijl hij dit dacht was hij reeds verder bezig.
'Ik vertrek in de Lente. Dan gaan er weer schepen dien kant uit. In de Lente is het er zoo danig schoon. Overal die rozen. En de gouden koepels der honderd perelmoeren kerken zijn zoo gewarig aan het licht, dat ze elk aan 't gonzen gaan als er de zonne over streelt...' En hij vertelde, vertelde, een half uur lang, en zij luisterde vroom en begeesterd. Plots greep ze zijn andere hand en zei met iets van vuur in haar woorden en vuur in haar oogen, en haar oogen deed ze nu niet toe: 'Ik zou altijd bij u willen blijven!'
'Ik ook' zuchtte hij.
'Och, dat zou plezant zijn!' zei ze zalig.
'We zullen het plezant maken, kind...'
Ze lachten malkander gelukkig toe. Hij wist niet waar hij het had. Een klad zon had hem opgezocht. Hij zat daar door een leugen hand in hand met een meisken dat Onze Lieve Vrouw zag en naar gebeden geurde, die honinggele oogen had, die ze toe deed als ze sprak, en die met een ezelskaakbeen geslagen werd als ze geen mirakelen deed.
Hij bezag haar als een wonder. Hij zag hoe ze huiverde en haar dunne polsen vol kiekenvleesch kwamen.
'Hebt ge kou?' vroeg hij. 'Wil ik over uw handen asemen?' Haar oogen schoten vol, en een traan schoof over haar kaken. Hij dierf niet vragen waarom ze weende, maar hij nam het droppeltje met den wijsvinger weg.
'Ik zal niet lang meer leven' glimlachte ze hem droef maar zeker toe. Hij rechtte zich.
'Ge ziet er danig bleek uit' zei hij met groote oogen.
'Dat zit bij de Kraakbeens in 't bloed' vertelde ze gelaten. 'Als ze zestien jaar worden, drogen ze uit. Dat hebben ze van de moeder, die er niet van sterven kan. Vier kinderen zijn er al van dood. 'k Ben wel geen van hen, maar 'k heb die ziekte van de moeder mee ingezogen. Nu is 't mijne beurt. Sedert verleden winter is het bij mij ook bezig. In uw land zou ik wel genezen.'
Nu was 't genoeg! Zie dat kind hem eens verzuchtend, hopend en geloovend bezien...
Hij kost niet blijven voortliegen. Hij was of hij iemand dood deed. Maar hoe kost hij dat zeggen zonder haar versch en teer geluk in te stampen?
Hij zweette van verlegenheid.
'En zie eens hoe snakkend ze naar een schoon woordeken wacht!' dacht hij. 'Nu moet ik liegen voor haar gezondheid.'
En lauw kwam het er uit: 'Ja ge zoudt er misschien wel kunnen genezen.'
'Maar ondertusschen?' vroeg ze zorgelijk en smeekend.
'Ondertusschen? Ondertusschen?... Wel... Ik ga zoo maar eens rond, zoowat naar overal... Ik zal u al eens komen bezoeken... en... en...' Het was alsof hij een molensteen van zich moest afwentelen en ineens lachte hij gemaakt: 'En als ik u nu eens zei, dat ik niet meer vertrek!...'
Ze bezag hem verbaasd, maar hij dierf nu haar oogen niet meer bezien. 'Nog een stoot' dacht hij, 'nog een; Engelbewaarder, trek het mee uit mijn mond... En als ik nu eens zei, dat dit land niet bestaat, dat ik heb zitten liegen, dat...'
'Dan zou ik u niet gelooven!' knalde ze los. 'Dan zoudt ge dat maar zeggen om me niet te moeten meenemen!'
De moeilijkheid was voorbij, en hij bezag haar kalm, medelijdend en verdrietig. 'Ewel, kind, 't bestaat niet. 't Bestaat niet. 't Is niet waar wat ik u zei. Ik ben maar een manneken uit Breughel, aan den Dommel... Ik dierf niet anders vertellen... Ik wist niet dat ge me zoo diep zoudt geloofd hebben, ik wist niet dat ge zoo ongelukkig waart... Maar ik ben uit Breughel. Verleden winter is mijn moeder gestorven...' en heel zijn geschiedenis gudste uit zijn hart.
Triestig om de ontgoocheling van het rappe geluk dat hij in kruimels kapot wreef, en tevens groeiend van medelijden en goedheid om zijn ellende en verlatenheid, bezag ze hem hoofdschuddend, en toen hij eindigde met: '...en toen ik u daar ginder zag aankomen, wist ik niet waarom ik zoo stillekens aan gelukkig werd...' toen vlijde ze heur hoofd op zijn schouder.
'Hoe goed!' zuchtte hij.
'Maar ge komt bij ons wonen!' zei ze ineens het hoofd opheffend en moederlijk gebiedend? 'Als ge doedelzak speelt zullen de Kraakbeens blij zijn... Als ze niet willen... dan... dan...' de rest zag hij in haar oogen.
'Ja, we zouden altijd bij elkaar moeten blijven' zuchtte hij. Ze streelde zijn handen, zijn gezicht, ze kroop dichter tegen hem aan.
Van uit de verte herinnerde hij zich er iets van dat hij eens een groot schilder ging worden... Maar dit meisken was te schoon, die liefde was te goed over zijn schraal leven om er aan te weerstaan...
'Later, als ze dood is, och arme, heb ik nog altijd tijd genoeg' dacht hij.
Hij liet zijn kunstenaarsdroomen als verslenste bloemen wegglijden. En hij nam haar in zijn armen. 'Elke mensch moet toch zoo iemand hebben die hij liever ziet dan zich zelf' murmelde hij in haar honinggele oogen.
Hun hoofden neigden naar mekaar, getrokken door hun oogen, en ze kusten mekaar met een armemenschenkusken, kort en beschaamd.
En daarmee wisten ze ineens niet meer wat zeggen. Woorden wogen nu te zwaar. Ze glimlachten slechts naar elkander. Hij asemde over haar kille handen, en dacht aan de kille handen van zijn moeder.
Zoo zaten ze daar in den grijzen stofregen en den wassenden schemer, als twee natte konijntjes bij mekaar gekropen, klein en hulpeloos, van binnen wit van geluk.
De vennen smoorden dikker en de avond kwam triestig van uit de verte aangesleept.
'Willen we dan maar voortgaan?' vroeg ze lief. 'We zullen wel een hutteken vinden.'
Hij stond gedwee op, hij liet zich meelijden, hij was als een lammeken in haar handen.
En hand in hand, hij met den doedelzak en een ongekende goedheid, en zij met haar panderken en gebeden en den reuk der dood in haar kleeren, gingen ze in den avond en den motregen, zwijgend over de zachte, oneindige, stille heide...
[bron: https--www.dbnl.org/tekst/_nie002192801_01/_nie002192801_01_0015.php]
Uit: Pieter Breugel.
door Felix Timmermans.
't Was een breed, roodsteenen huis met twee trapgevels. Nadat ze in 't portaal gewacht hadden, leidde hen een manke knecht met wit schort, doorheen de weelderige kamers naar Mijnheer Coecke. Pieter vielen zijn oogen haast uit zijn kop. 't Waren vier kamers achtereen; rijkelijk versierd met: schilderijen op het goud-lederen behang der muren, rijke gesneden kasten met Delftsche potten op, zware tafels, schapenzachte tapijten, en knapperende houtvuren in de breede gecariatiede schoorsteenmantels. De hooge, ranke vensters, kleurig van wapens en tafereeltjes, gooiden het licht van het besneeuwde hofken hel naar binnen. En ten einde van die kostelijke zalen, was een breeden trap met roos-damasten gordijnen, waar tusschendoor een malsche klaarte druipte, citherspel en gemengd gezang. Als ze daar boven ekwamen in het volle licht zag Pieter, op een draaischijf een met gazen en bloemen besluierde vrouw, in een groote schelp liggen, die jonge schilders aan 't uitschilderen waren. Hij hoorde haar helder lachen, en wist seffens dat het met hem was, 'Of misschien met pater Alex', troostte hij zich. Acht jonge heeren in 't fluweel en stijven pijpkenskraag waren haar aan 't schilderen, of waren aan 't voorlezen en aan 't cither spelen. Er was daar een schoone wanorde van klassieke beelden, vanen, harnassen, zijdens, tapijten, vazen, groote schilderijen en teekeningen. De manke knecht leidde hen een verhoog op, en daar, achter een goudlederen scherm en zware oostersche tapijten, te midden den stapels kussens, arabische schenkkannen en moorsche wapens, helmen, bogen, zwaarden en schilden, zat, Mijnheer Coecke, gekleed in maneschijngroene zijden Turk, met bepluimden tulband op het hoofd en een krom zwaard aan de zijde een zoet en poeselachtig Laatste Avondmaal te schilderen. Er waren vooral veel moeilijke plooien in de kleederen.
'Dat is hier geen spek voor mijnen bek,' dacht Pieter 'als ik niet rap weg ben door de deur, kegelen ze mij door de vensters.'
Mijnheer Coecke had een vierkantig gezicht met een korten, vierkantigen, bruinen krollensbaard, een horizontale lange knevel, rechte neus, uitspringende blozende jukbeenderen en dappere oogen onder het gefronsd voorhoofd. Maar in zijn dappere oogen lag iets achterdochtigs, smeekends en aarzelends in. Hij bood hun een arabisch stoeltje aan. Nadat pater Alex Pieter had voorgesteld, en de teekendrift van den jongen had uitgelegd fronste Coecke nog meer de wenkbrauwen. 'Uit Breughel?' 'Ja, mijnheer'. 'Waart gij daar misdiener?' 'Ja mijnheer'. 'Waart gij het die bij den pastoor hebt gewoond?' 'Ja mijnheer'. 'En daar teekeningen hebt laten hangen?' 'Ja mijnheer'. 'Wacht dan eens wat.' 'Ja mijnheer'. Pieter wierd angstig. Nu zou het uitkomen dat de pastoor van heel die historie niets wist. Mijnheer Coecke haalde uit een doos een brief, en uit dien brief eenige kleine teekeningen. 'Kent ge die?' 'Die heb ik geteekend' zei Pieter, verbaasd en bang, mijnheer Coecke bestarende, die als een strafrechter ondervroeg en als een toovenaar te werk ging. 'Mijnheer Pastijn had mij over u geschreven toen hij laatst bij uwen pastoor gelogeerd heeft', zei Coecke. 'Waarom zijt ge niet vroeger naar hier gekomen? Waarom heeft de pastoor niets meer laten hooren?' Pieter wist er geen letter op te zeggen, verstond er geen druppel van. 'Ik was op reis mijnheer,' zei hij slechts. 'En nu heeft de pastoor u gezonden?' Dat kon een strikvraag zijn! en Pieter zei kalm: 'En Pater Alex heeft mij naar hier gebracht'. 'Gij hebt daar nog andere teekeningen bij?' Coecke bezag ze vierkantig. 'Niet slecht, niet slecht, maar ge moet nog veel leeren, jongen.' 'Ik vraag niets beter mijnheer, hoe meer hoe liever, en hoe rapper hoe liever ook', waagde Pieter. 'Leerlingen heb ik te veel', zei hij. 'Die jonge mannen betalen mij 20 gulden daags. Ik zal u als knechtje aannemen, dan kunt ge het geheim der verven leeren. 't Valt juist mee, Pater Alex, ik heb zoo een paar knechtjes noodig. En zoo komt de jongen er stillekens in in de koleuren en de kunst. Mevrouw Verhulst, mijn vrouw zal u in hare miniatuurschildering ook wel kunnen gebruiken, verder hebt ge kost en inwoon en 't loon hangt af van uw werk.' Pieter liepen de tranen over zijn kaken. 't Was gelukt! Toen Coecke pater Alex ondervragend bezag, omdat Pieter weende, lachte Pieter beschaamd. 'Ik dacht maar eens op mijn moeder mijnheer'. 'Braaf, braaf, zei Coecke. 'Ik zal u heelemaal anders leeren teekenen. Zie die paarden, die hoeven, die menschen, dat is allemaal te boersch te gothiek gezien. Ge moet modern worden. "Maar", riep hij, een teekening vooruitstekend, maar kijk is dat Jan Nagel niet?' 'Die heb ik gisteren zoo zien vechten mijnheer,' zei Pieter. Coecke begost smakelijk te lachen, een ronde mond in dat vierkantig gezicht! 'Goddelijk! Goddelijk! Jan Nagel! Jan Nagel!' 'Die werkt hier,' zei pater Alex tot den verbaasden Pieter. 'Ja die doet hier zoo wat den aanleg van zekere schilderijen,' zei Coecke en begost opnieuw te lachen. Daarop kwam de manke knecht met een schreeuwend kindeken van achter de tapijten. 'Meester', zei hij, het kind aan Coecke overreikend 'Marieke wil bij mij, noch bij Mevrouw zwijgen.' 'En de meid dan?' 'Die is om vleesch meester'. 'En ik heb hier menschen.' 'Ik heb het aan mevrouw gezegd meester, maar ze zei dat menheer de Pater haar wel zou willen verontschuldigen, daar Marieke braaf en zoet bij vader is, en de pater het kindeke toch goed kent. En ze was juist bezig aan een miniatuurken: aan den neusvleugel van Proserpina, wat heel lastig is, zei ze'. 'Werk maar!' lachte Mijnheer Coecke goedig het kind overnemend, 'heel den dag bezoeken, lessen geven, brieven schrijven, vergaderingen, en dan nog kindermeid spelen terwille van den neusvleugel van Proserpina. Maar ik zou het opeten, ons Marieke!' En medeen neep hij het kind hartelijk tegen zijn kaken. 'Is 't geen modelleken van Raphaël voor een kindeken Jesus met zijn blauwe oogen en gouden krollekens?' riep hij. Hij hief het kindeken in de hoogte, dat nu kraaide en lachte en in zijn poezelige pollekens sloeg. 'Maar nu loopen', zei de blijde vader. 'Nu moet ons kakennestje loopen, ga eens naar den pater een polleken geven en daar aan Mijnheerken ook! Verleden maand zette z'heuren eersten stap, en nu klimt ze reeds alleen naar boven! Toe geef den pater een handje!' Het kindeken kwam schalks naar pater Alex, kletste in zijn groote open hand, en ging dan naar Pieter, en gaf hem een handje. Hij trok een scheef snuitje naar heur, en ze giechelde het uit, en wees naar het pluimken van zijn hoedje. Hij bukte zich zoodat ze aan het pluimken kon, en 't was heelemaal in heur schik aan 't pluimken te streelen en te trekken. Mijnheer Coecke lachtte genoeglijk en zei toen verder tot den pater en tot Pieter. 'Ik zei ge moet modern worden, dat wil zeggen ge moet de schoonheid huldigen van den mensch, zooals ik dat hier heb binnengebracht, de eerste in ons land, vóór Bernard van Orley, die denkt dat hij het gedaan heeft. Ik heb met Michel Angelo gesproken, met Raphaël en Da Vinci, de grootste genieën aller eeuwen. Dat zijn humanisten! Humanisme dat is het! Dat is de goddelijke schoonheid van den mensch zien. De schoonheid van alles. Weet ge wat Michel Angelo zei? Hij zei mij: de Gothieken dat is goed voor vrouwen. Natuurlijk dat Memlinc en van Eyck straffe schilders zijn, maar z'hebben de schoonheid, de lenigheid, de harmonie van het menschelijk lichaam niet gezien. Wat een Eva heeft van Eyck geschilderd! Een vodde! lijk men bij ons in Aalst zegt. Ze zou moeten zijn de milde, weelderige moeder der menschheid, de bloeme! naar wier borsten al de geslachten der aarde prijzend en lovend opzien! Zoo versta ik Eva! Maar ach de Gothieken hebben hun menschen aangekleed met zware plooien of ze zijn verstrikt geweest in duivelsdroomen lijk Bos, dien viezen kwast. Z'hebben het leven veracht!' Hij schoof de tapijten toe om het luid gepraat en gelach der leerlingen te dempen. Marieke had intusschen de pluim van 't hoedje getrokken, was op Pieter zijn schoot geklommen, en stak de veer telkens in heur mondje, en schilderde er mee over 't gezicht van Pieter die al lachend toch voortluisterde. 'En z'hebben geen horizonten, zei Coecke zich op zijn turksch in de kussens neerzettend, spelend met het kromme zwaard, "z'hebben geen horizonten de Gothieken, z'hebben zich in hun dorp vastgezet en vastgevezen, ze zien lijk eenden naar de verten, maar gaan er niet naartoe. Van Griekenland weten ze niets, noch van zijn schoonheid of zijn wijsheid; van de krachtige Romeinen weten ze niets. Is dat mensch zijn? Alleen huldigen ze ons schoon Katholiek geloof. Maar hoe? God van alle zoute waters! Z'hebben Jesus en O.L. Vrouw in ons land geplaatst, in stroeve, zware paters of nonnenkleeren 't is wat! en maken van O.L. Vrouw, de Moeder Gods, die de schoonste, de ideaalste aller vrouwen moest zijn, een boerenmeisken, dat nog riekt naar de rapen en den stal. Is dat kunst? En O.L. Heer geven ze een straatkeerdersgezicht. Verstaat ge wat wij beoogen? De schoonheid! Schoonheid altijd en overal! De herders bij de kribbe, maar Jesusken toch! Waarom pummels daarvoor nemen in plaats van edele, krachtige schoone gestalten, waardig om het eerst Gods aanschijn te zien. Betracht de schoonheid! Niet de wezens of dingen schilderen zooals ze door de grillen der natuur en der omstandigheden vervormd zijn, maar zooals wij ze in ons ideaal verlangen. Dat is kunst! Ze kennen den zwier en de lijn niet van een grieksche toga, noch van het menchselijk lichaam. Ze zien alles in profiel, alles plat, niets in 't verkort zoodat rijke beweeglijkheid, moeilijkheid en gracie ontbreekt. O ge moest Raphaël zien, hoe soepel, sierlijk, rijk! vol harmonie en lente! Daarom volgen wij de Grieken, die de goddelijke harmonie hebben gevonden van het menschelijk lichaam, die zich gebaad hebben in de ambrozijnen lucht! en voeg daarbij de zonnige levendige kracht der Romeinen! En als we met die rijkdommen, die giften en die gaven ons katholiek geloof omkleeden dan maken we kunst! weerdig van den mensch en de puurste hulde aan God. Wij bieden Hem de schoonheid aan!"
"'t Is waar! zuchtte pater Alex", 'k heb het u trouwens altijd gezegd. 't Zelfde is 't in de architectuur.' Maar tusschen twee pluimstrijken van Marieke in gewaagde Pieter toch te vragen die nog niets van de Grieken kende maar danig veel van 't schilderijken van Bosch hield, als iets van zich zelf: Is Bosch dan niet schoon, mijnheer?' Mijnheer Coecke trok daarmee den krommen sabel bloot, Pieter duikte reeds zijn kop in de schouders. 'We zullen uw goesting voor de Gothieken wel doen slabakken!' zei Coecke. Een deur werd hevig toegeslagen en een kwade stem galmde beneden in de zaal. Meester Coecke sprong op trok de tapijten open, en ginder stond Jan Nagel tegen de leerlingen en de vrouw uit te varen: 'Ge moogt eens wat gaan zwijgen hè! Eerst is 't een muziekske zooals ik er thuis op zolder twintig heb liggen, en dan is 't een lawijd en dwaas gelach dat men er geenen borstelstreek kan van zetten! Ik wil stilte, dat het stil is! of 'k trek er uit voor vandaag.' 't Ging moeilijk voor Coecke de nobele heeren iets te verbieden en hij zei voorzichtig: 'Als 't u belieft een beetje stiller, probeer eens door te werken, 't is 's winters zoo vroeg donker.' Jan Nagel ging knorrend terug, maar Coecke riep hem. 'Kom eens zien Jan, 'k heb iets voor u.' Jan kwam grommelend met wiegende schouders en de handen in de zakken, en bleef zwijgend met bitteren mond afwachten. 'Zie eens', zei Coecke, hem de teekening van Pieter overreikend. Jan Nagel bekeek ze strak met zijn blauwen verdrietigen blik. 'Wie heeft dat gedaan?' vroeg hij kort. 'Deze jongen die hier knechtje komt zijn.' 'Waart ge daar bij? vroeg Jan Nagel. 'Ja Mijnheer' zei Pieter, terwijl Marieke aan zijn haar trok 'ik vond het zoo schoon wat ge daar deedt.' Jan Nagel richtte zijn wijsvinger naar Pieter. 'Als ge naar mij luistert, dan maak ik van u ne klepper!'. Hij klopte met zijn vuist in de lucht. 'En ne groote!' 'Verdomd! Verdomd! dat doen er veel grooten niet na!' Pieter staarde hem aan, vol ontzag en dankbaarheid, Marieke zat ineens zoo stil. Ei! Ei! ze waterde Pieter onder. Coecke en de Pater begosten te schateren, en Pieter riep verheugt: 'Nu is 't gezegend!' Juist kwam de knecht aangemankt. 'Meester, de onder-secretaris van zijne majesteit Keizer Karel is daar met twee Spaansche edellieden.' Coecke sprong op, heelemaal in de war, de tapijten wijd openschuivend zoodat men hem van ver kon zien zitten schilderen. 'Rap' riep hij, 'rap'! Tot Pieter: 'Gij naar de keuken met het kind'. Tot de pater: 'Dag pater, kom straks eens terug of ik kom liever zelf eens.' Tot Jan Nagel: 'Ga, ga, of blijf' en tot de leerlingen: ''t Model in stand! Schilderen!' Op een sibot was alles in regel, en weg wat weg moest zijn en Coecke zat te schilderen. Toen, terwijl hij naar de keuken ging die al rook naar spek met eieren, maakte Pieter een kruisken en kuste Marieke dankbaar op haar perzikzachte wangen.
Pieter Coucke [bron: https--www.dbnl.org/tekst/_die004192801_01/_die004192801_01_0026.php]
--- Over (foto 2): Felix Timmermans ---
Leopoldus Maximilianus Felix Timmermans (Lier, 5 juli 1886 - aldaar, 24 januari 1947) was een Vlaams schrijver en dichter. Hij was een van Vlaanderens meest vertaalde en productieve auteurs. Zijn bekendste werk is de roman Pallieter (1916). Hij schreef ook onder het pseudoniem Polleke van Mher en een enkele keer als Stelijn Koldijs. Polleke van Mher was afgeleid van zijn voornaam (Leopoldus) en Mehr was een afkorting van de naam van zijn vader (Gommaire)
Hij was autodidact en schreef toneelstukken, romans met een historisch karakter, novellen, religieus getinte werken, en gedichten. Naast schrijver was Timmermans ook schilder en tekenaar. Hij illustreerde zijn eigen boeken alsook sommige boeken van zijn collega en vriend Ernest Claes. Hij was ook zelf de boekbandontwerper van de meeste van zijn boeken.
Hij werd drie keer genomineerd voor een Nobelprijs.
Timmermans werd op 5 juli 1886 om 23u geboren als dertiende in een gezin met veertien kinderen. Zijn vader, Joannes Gummarus (Gommaire), was een reizende koopman in kant. Zijn moeder, Angelina van Nueten, woonde tegenover het ouderlijk huis van Joannes Gummarus. Ze wisselden liefdesbrieven uit doorheen het raam en huwden op 7 februari 1866.
Een dag na zijn geboorte werd Timmermans gedoopt in de Lierse Sint-Gummaruskerk. Zijn 17-jarige zus Valeria werd zijn meter, haar vriend Felix van der Slagmeulen zijn peter. De naam Felix, waaronder Timmermans het bekendst is geworden, heeft hij dus aan zijn dooppeter te danken.
Als kind tekende Felix al patronen. Zijn schoolcarrière verliep niet vlekkeloos. Zo moest hij zijn vierde leerjaar dubbelen. Hij verliet de school op zijn vijftiende na zijn zesde leerjaar, nadat in de zomer van 1901 tyfus werd vastgesteld. Hij kreeg zelfs de laatste sacramenten toegediend, maar herstelde na lange tijd toch. Nadien ging hij niet meer naar school, maar volgde wel avond- en zondagslessen in de tekenschool. In Antwerpen maakt hij kennis met werk van Rubens en Bruegel.
Vanaf zijn zeventiende begon hij gedichten te schrijven die ook regelmatig werden gepubliceerd in Lier Vooruit. Deze gedichten werden gebundeld en in 1907 uitgegeven onder de titel Door de dagen. In 1906 werden een aantal verzen gepubliceerd in Dietsche Warande & Belfort. Gestimuleerd door de lectuur van Stijn Streuvels schreef hij vervolgens enkele naturalistische werken.
In 1910 brak hij als schrijver door met het zwartgallige Schemeringen van de dood, dat mee ontstond onder invloed van Raymond de la Haye, een bevriend kunstschilder, en van geestesgenoot Flor Van Reeth, die de verhalenbundel illustreerde en aan wie het boek werd opgedragen.
Door een breuk werd Felix Timmermans opgenomen in het ziekenhuis. Hij vreesde voor zijn leven doordat er allerlei complicaties optraden.
Op 12 oktober 1912 trouwde hij met Marieke Janssens. Ze hadden drie dochters: Cecilia, ook bekend als Lia (1920), Clara (1922) en Tonet (1926) en een zoon Gommaar (1930). Deze kinderen werden ook actief in de kunstwereld. Ze illustreerden onder andere werken van hun vader en schreven diverse biografieën over hem.
Vlak voor de Eerste Wereldoorlog schreef hij zijn bekendste werk, Pallieter, dat in 1916 werd uitgegeven. Het wordt door velen als zijn meesterwerk gezien. In 1921 werd het in het Duits vertaald en uitgegeven.
Het boek Pallieter werd in 2016, 100 jaar na de originele uitgave, opnieuw uitgegeven.
De Vlaamse sfeer en de breugeliaanse taferelen in Pallieter wekten het enthousiasme van de Nederlandse kunstschilder Anton Pieck op en die zou aan een map met op de roman gebaseerde tekeningen zijn begonnen, ware het niet dat hij Vlaanderen nog nooit zelf gezien had. In deze tijd nam de Haagse kunsthandelaar Cox contact met Pieck op, die ook in Den Haag woonde: Timmermans was bij Cox op bezoek en had assistentie nodig bij het afdrukken van een ets. Tussen Timmermans en Pieck ontstond een hechte, jarenlange vriendschap.
Op Timmermans' initiatief vroeg uitgever Van Kampen Pieck de tiende druk van Pallieter te illustreren. Timmermans wijdde Pieck in in Vlaamse zaken door schetsen bij zijn brieven aan Pieck te voegen: klederdrachten, karren, huisgevels, een kapel met een Madonnabeeld. De schetsen waren vaak antwoorden op vragen van Pieck, maar de illustraties verschillen te veel van Timmermans' schetsen om te kunnen worden beschouwd als uitwerkingen daarvan. De tiende druk verscheen in 1921.
Op 8 november 1997 had in Lier de wereldpremière plaats van "Pallieter" de musical, geschreven door Willy Van Couwenberghe. In 1998 kreeg deze musical de cultuurprijs van de Stad Lier uit handen van minister Marleen Vanderpoorten.
Interbellum en Tweede Wereldoorlog
Felix Timmermans was een activist. Na de Eerste Wereldoorlog vluchtte hij naar Nederland om een veroordeling te ontlopen. Hij keerde begin 1920 ongehinderd terug. In 1922 kreeg hij de Staatsprijs voor Literatuur.
In 1936 werd zijn vijftigste verjaardag zowel in Vlaanderen, Nederland als Duitsland met veel aandacht gevierd.
Tijdens de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog was Timmermans redacteur van het Vlaams-nationalistische Volk. In 1942 ontving hij in Antwerpen van de Hamburgse universiteit de Rembrandtprijs. Als Vlaams-nationalist en in Duitsland bekende schrijver was hij een graag geziene figuur bij Duitse officieren tijdens de Duitse bezetting. Na de bevrijding van Lier op 4 september 1944 werd hij beschuldigd van culturele collaboratie en werd bijgevolg onder huisarrest geplaatst. De aanklacht werd geseponeerd op 22 december 1946. De reacties hierop uit de literaire wereld waren uiteenlopend. Als luidste klonk de stem van Toussaint van Boelaere. De criticus, die aanvankelijk een grote fan was van Timmermans, viel hem af omwille van zijn verdenking van culturele collaboratie.
Op 6 augustus 1944 werd Timmermans getroffen door een kransslagadertrombose (hartinfarct). Hij stierf in Lier op 24 januari 1947. De begrafenisdienst vond plaats in de Sint-Gummaruskerk, waar hij ook was gedoopt. Timmermans werd begraven op het kerkhof Kloosterheide te Lier. Als aanwezigen op zijn begrafenis vermelden kranten onder andere Lode Baekelmans, Gerard Walschap, Maurice Gilliams, Antoon Thiry, Lode Monteyne en Willem Elsschot. Stijn Streuvels, genoemd als een "intiemen vriend" van Timmermans, werd ook verwacht, maar werd thuis gehouden door een zware verkoudheid.
In 1997, bij de herdenking van de 50e verjaardag van het overlijden van Felix Timmermans, werd in Lier een bronzen buste onthuld (beeldhouwster Anne-Marie Volders) op het Felix Timmermansplein.
In 2014 werd hij ook officieel ereburger van zijn thuisstad Lier.
Publicaties
Boeken
1903 Timmermans schrijft zijn eerste gedicht.
1905 Zeldzame verhalen uit Bagijnhofsproken.
1907 Door de dagen, Verzamelde gedichten. (geschreven onder het pseudoniem Polleke Van Mher)
1909 Ecce-Homo en het bange portieresken (later opgenomen in Bagijnhofsproken)
1910 Schemeringen van den dood (zes novellen)
1911 Bagijnhofsproken (samen met Antoon Thiry)
1916 Pallieter (eerste oplage 1225 ex.) zijn meesterwerk. (Verfilmd in 1976 en in meer dan 40 talen vertaald).
1917 Het kindeken Jezus in Vlaanderen, werd als eerste werk van Timmermans vertaald in een andere taal (Duits)
1917 De zeer schone uren van Juffrouw Symforosa, begijntjen
1919 Boudewijn (Dierenepos in verzen)
1921 Anna-Marie
1921 Boudewijn
1921 Karel en Elegast (bewerking)
1922 De Vier Heemskinderen (bewerking)
1922 Uit mijn rommelkas. Rond het ontstaan van Pallieter en Het kindeke Jezus in Vlaanderen
1923 Driekoningentriptiek
1923 De ivoren fluit (korte verhalen)
1923 De pastoor uit den bloeyenden wijngaerdt
1924 Het keerseken in den lanteern
1924 Het kleuterboek Rijmpjes
1925 Schoon Lier
1925 De oranjebloemekens
1926 Naar waar de appelsienen groeien
1926 Het hovenierken Gods
1928 Pieter Bruegel, zoo heb ik u uit uwe werken geroken
1931 De wilgen
1932 De harp van Sint-Franciscus
1933 Pijp en toebak
1934 De kerk van Strijthem
1934 Bij de krabbekoker
1935 Boerenpsalm (verfilmd in 1989)
1936 Het Vlaamsche volksleven volgens Pieter Breughel
1938 Ik zag Cecilia komen
1941 De familie Hernat
1942 Vertelsels
1943 Minneke-Poes
1943 Oscar Van Rompay (essay)
1943 Isidoor Opsomer
1943 Een lepel herinneringen
1944 Vertelsels II
1944 Anne-Mie en Bruintje
1945 Vertelsels III
Toneelstukken
1907-1909 Holdijn (opgenomen in De Nieuwe Gids)
1909-1910 De Zending (titel later gewijzigd naar Helta)
1922 Mijnheer Pirroen (samen met Eduard Veterman)
1924 En waar de sterre bleef stille staan (samen met Eduard Veterman)(verfilmd in 2010)
1926 Leontientje (samen met Eduard Veterman)
1930 De hemelsche Salomé
1938 Het kindeke Jezus in Vlaanderen (toneelbewerking door Karl Jacobs)
1938 Het filmspel van Sint-Franciscus
1943 Pieter Bruegel
1943 Die sanfte Kehle (oorspronkelijke titel: De zachte keel)
Na zijn overlijden
1947 Adagio (gedichten)
1948 Adriaan Brouwer
en verder: Lierke-Plezierke - Brevarium in 1965 - Felix Timmermans verhaalt - De goede helpers en andere verhalen - Jan de Kraai en andere verhalen - Met Felix Timmermans door Vlaanderen en nog in 1993 Pallieter in Holland - Uit mijn rommelkas - Een lepel herinneringen
Lier speelt een belangrijke rol in het leven en het werk van Timmermans. Het Lier ten tijde van Timmermans was een katholieke stad met een rijk verenigingsleven en vele kermissen en braderijen. Het is ook de regio van de Grote en Kleine Nete, waterlopen die het decor vormen van verschillende werken, o.a. Pallieter.
Timmermans schreef over zijn geboortestad: "Waar de drie kronkelende Nethen een zilveren knoop leggen; waar plots het spekbuikige, overvloedhoornige Brabant zich scheidt van 't mijmerend, magere Kempenland, daar is het". --Schoon Lier, 1925-1927
Varia
- Tezamen met drie andere bekende Lierenaars (Isidore Opsomer, Louis Zimmer en Lodewijk Van Boeckel) vormde hij het klavertje vier van Lier.
- De Felix Timmermans is een trein die naar hem is vernoemd.
- Een palingschuit van de moedige bootvissers in Lier is genoemd naar een personage (Vettigen Teen) van een werk van Felix Timmermans (Onze-Lieve-Vrouw der Vissen).
- De bibliotheek in Lier heet sinds 2016 "de Fé" naar Felix timmermans.
- De Nederlandse schrijver Antoon Coolen noemde zijn derde zoon Felix naar zijn voorbeeld Felix Timmermans.
- Felix Timmermans' enige zoon, Gommaar Timmermans, werd later onder het pseudoniem GoT cartoonist; dochter Lia Timmermans werd schrijfster.
- Timmermans' toneelstuk, "En waar de ster bleef stille staan" (1924) werd in 2010 verfilmd door Gust Van den Berghe als Little Baby Jesus of Flandr (doelbewust als "Flandr" geschreven in plaats van "Flanders"). De film werd opgenomen met mentaal gehandicapte acteurs en was het universitaire eindwerk van de regisseur. Ze werd geselecteerd voor de "Quinzaine des Réalisateurs" in Cannes.
- Nog tijdens zijn leven verscheen het werk van Timmermans in 17 talen. Na zijn dood werd zijn werk nog in tal van andere talen vertaald.
- Timmermans wordt herdacht in talrijke straatnamen:
- er is een Felix Timmermansplein (vroeger de Messenstraat) in Lier waar zich ook een buste bevindt van Felix Timmermans gemaakt door Anne-Marie Volders
- een Felix Timmermansstraat vindt men in Assebroek, Beerse, Deurne, Izegem, Knokke-Heist, Lanaken, Lommel, Marke-Kortrijk, Zele, Zwijndrecht. In Nederland bevinden zich straten met deze naam in Deurne, Sittard, Vught en Waalwijk,
- een Felix Timmermanslaan vindt men in Aartselaar, Sint-Niklaas, Hoeilaart, Lichtervelde, Lint, Machelen, Oostduinkerke, Reet, Tervuren, Zaventem, Zemst, Zoersel - en in Nederland in Bladel, Eindhoven, Rosmalen, Groningen, Hilvarenbeek en Uithoorn.
- in Grobbendonk, waar Felix Timmermans een buitenverblijf had, is er een Timmermanslei, met als zijstraat daarvan de Pallieterdreef, genoemd naar zijn bekendste romanfiguur Pallieter.
Literatuur
- Mark TRALBAUT, Zo was de Fé, 1947.
- Renaat VEREMANS, Herinneringen aan Felix Timmermans, 1950.
- Lia TIMMERMANS, Mijn vader, 1951.
- José DE CEULAER, Felix Timmermans, 1959.
- Louis VERCAMMEN, Felix Timmermans. De mens, het werk, Hasselt, Heideland-Orbis N.V., 1971.
- Fernand BONNEURE, Felix Timmermans, in: Brugge Beschreven. Hoe een stad in teksten verschijnt, Brussel, Elsevier, 1984.
- José DE CEULAER, 100 jaar Felix Timmermans, Lier, J. Van In, 1986, ISBN 9030615486.
- José DE CEULAER, Felix Timmermans, Vlaams-nationalist, in: 't Pallieterke, 1986.
- Gaston DURNEZ, De goede Fee, 1986.
- M. SOMERS (red.), Timmermans en het activisme, in: Jaarboek 19 van het Felix Timmermansgenootschap, 1992.
- Frans VERLEYEN, De gezonken goudvis. Felix Timmermans en de Moderne Tijd, 1996.
- José DE CEULAER & Gaston DURNEZ, Felix Timmermans, in: Nieuwe encyclopedie van de Vlaamse Beweging, Tielt, Lannoo, 1998.
- Gaston DURNEZ, Felix Timmermans. Een biografie, Tielt, Lannoo , 2000.
- Stijn VANCLOOSTER, Felix Timmermans, in: Hugo Brems, Tom van Deel, Ad Zuiderent (red.), Kritisch lexicon van de Moderne Nederlandstalige Literatuur. Groningen, Martinus Nijhoff, 2006.
- Joris VANHULLE, Het belang van het werk van Timmermans, 2008.
[bron: wikipedia]
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...
Nieuwpoort+Deel Westende
178x bekeken
0x bewaard
Sinds 13 sep. '24
Zoekertjesnummer: m2157614279
Populaire zoektermen
pantheon der literatuurfelix timmermans pallieterLiteratuurfelix timmermansrussische literatuurpieter bas bomansboerenpsalm felix timmermansboeken felix timmermansboeken pieter aspe in Thrillerspieter aspe in Thrillerspieter de bruyne in Kunst en Cultuur | Fotografie en Designpieter aspe van in episode in Thrillerspieter porter in Hobby en Vrije tijdpieter konijn in Kinderboeken | Baby's en Peuterstudor in Horloges | Herenpotstainiers hutois in Antiek | Tinvolvo polestar velgen in Banden en Velgendampscherm isover in Isolatie en Afdichtingharley demper in Onderdelen | Harley-Davidsonradio lampen in Bestelwagens en Lichte vrachtvoorvork zx10r in Onderdelen | Kawasakiatomic nomad in Ski�n en Langlaufendt swiss spline in Fietsonderdelenjordan maat in Schoenen