Brussel: Vijf eeuwen cartografie van Lisette Danckaert.

Uitgaven: Lannoo - 1989.

Gebonden in formaat 38,5 cm x 30,5 cm - 144 pagina's.

Niemand zal ontkennen dat de afgelopen decennia aanzienlijke veranderingen hebben teweeggebracht in de stad Brussel, veranderingen die niet altijd deel uitmaken van het algemene plan en die aanleiding hebben gegeven tot hevige controverses. De ene

bezoeker wordt getroffen door de eentonigheid van bestuurlijke complexen en door het fenomeen van de stad; een ander is geschokt door de evenwichtsbreuk die wordt veroorzaakt door een gebouw dat niet in verhouding staat tot naburige huizen of door het contrast tussen smalle, bochtige straten en brede rechte straten en brede rechte wegen die zich lijken te overlappen met het vroegere stadsweefsel. „Brussel is niet meer wat het was”, zeggen ze. Inderdaad, want je hoeft alleen de oude kaarten van de stad te vergelijken om te begrijpen hoe deze veranderingen deel uitmaken van, een constante stedelijke evolutie.

Afgezien van het fenomeen van de aanvankelijke groei, waarvoor duidelijk geen cartografisch document bestaat, zijn belangrijke ontwikkelingen al weergegeven op de eerste echt bekende plannen, die van de 16e eeuw; dit zal meer het geval zijn in de volgende eeuwen, om vanaf de tweede helft van de 19e eeuw een versnelling te ervaren.

Kluis van de Zenne, nieuwe wijken, Noord-Zuidknooppunt, havenwerken maken deel uit van het stedelijk weefsel door het aanzienlijk aan te passen. Aan de andere kant, wat is een groter contrast dan dat van het kleine stadje dat goed geïsoleerd is door zijn stadswallen, met een paar antennes langs de penetratieroutes, en de overvloed aan gebouwen in de grote hedendaagse stad? Niets onderscheidt het 'oude' traditionele centrum en zijn uitbreidingen op een kaart. Sommige wijken hebben zeker een regelmatiger indeling, maar de opname van kleine dorpen in de buitenwijken, het vaak moeilijke terrein en een waanzinnig individualisme hebben niet geleid tot een perfect schaakbord, vooral omdat deze uitbreiding niet in alle richtingen met dezelfde snelheid plaatsvond. Het proces van omsingeling van het oude hart, dat kort na de onafhankelijkheid van het land begon, vond plaats door opeenvolgende ringen, die zich lange tijd openden in de lage en moerassige gebieden van de Zenne, terwijl de oostelijke plateaus al gekoloniseerd waren.

Brussel, een stad van contrasten, strekt zich in feite uit tot in de onevenredige vallei van een zeer bescheiden rivier, maar onderhevig aan hevige overstromingen, en op de aangrenzende plateaus waarvan de hellingen relatief steil zijn, vooral die naar het westen gericht. De Zenne kreeg kleine stroompjes, die van deze hellingen naar beneden stroomden en erin sneden. De toponymie heeft er enkele herinneringen aan bewaard en de scheiding tussen bovenstad en benedenstad wordt in het alledaagse taalgebruik gehandhaafd. De hoogteverschillen werden duidelijk tijdens de groei van de hoofdstad; de valleien van Maalbeek en Woluwe, zijrivieren van de Zenne met dezelfde, zo niet toegenomen, kenmerken, huidige stromings- en overstromingsproblemen die vrij goed bekend zijn tijdens zware stormen.

Dus water, en veel... in het verleden. Rivieren, zeer vroege gebogen beekjes, kanaalbekkens, talloze bronnen en fonteinen, een reeks vijvers zijn zichtbaar op oude plattegronden en kaarten van de omgeving. Dit alles gecontroleerd, begraven, ingevuld op een manier die niet altijd even gelukkig is. Dit is een bijkomende paradox voor een stad die bekend staat om de opmerkelijke kwaliteit van het drinkwater, in ieder geval in het gedeelte waar het zand de vloeistof filterde die in overvloed werd verspreid. De Zenne had daarentegen een industriële functie en sommige arme straten konden er alleen maar onder lijden. Het pittoreske dat schilders aantrok...