||boek: De Keizer|Macht en ondergang van Ras Tafari Haile Selassie I|vertaling: Pszisko Jacobs|Rainbow Pockets [96]

||door: Ryszard Kapuscinski

||taal: nl
||jaar: 1990
||druk: Rainbow Pocket uitgave
||pag.: 240p
||opm.: pocket|zo goed als nieuw|pagina bevat notitie|flap vertoont kreukjes|vergeeld

||isbn: 90-6766-096-5
||code: 1:001249

--- Over het boek (foto 1): De Keizer ---

«De Poolse journalist Ryszard Kapuscinski (1932-2007) heeft hele generaties beroepsgenoten overall ter wereld geïnspireerd. Met zijn schrijfstijl, een mengeling van journalistiek en literatuur, maar vooral met zijn vermogen om de menselijke maat terug te halen in alles en iedereen verzwelgende historische gebeurtenissen. Kapuscinski was de chroniqueur van de Derbe Wereld. In de jaren zestig en zeventig reisde hij voor het Poolse nieuwsagentschap PAP jarenlang door Azië, latijns-Amerika maar vooral door Afrika. Hij deed verslag van de dekolonisatie en, vooral, van de enorme chaos daarna. Hij was getuige van 27 staatsgrepan en revoluties en werd vier keer ter dood veroordeeld. Het boek dat hem internationale faam bracht was De Keizer (cesarz) uit 1978, over de val van de Ethiopische keizer Haile Selassie.» --NRC Handelsblad

In De Keizer geven ooggetuigen - bedienden, ambtenaren en hoogwaardigheidsbekleders - een beeld van het leven aan het hof van Haile Selassie, die met grote vaardigheid een archaïsche samenleving bijna 50 jaar lang door de twintigste eeuw loodste: hij regeerde zijn volk zonder wetten en begrotingen - en wist door zijn feilloos instinct aan de macht te blijven. De mensen van zijn hofhouding, die na de revolutie zijn ondergedoken of zich hebben vermomd, vertellen over de intrigues, de vele ongeschreven wetten die ieder moest kennen en naleven, en over het fascinerende process van ineenstorting van een der oudste rijken op aarde.

«Een reportage die meer beschrijft dan de feiten, het is een meesterwerk.» --De Volkskrant

[bron: https--www.bol.com]

Fout boek [2019-12-20]

Een van de bekenste en gelijk ook SLECHTSTE boeken over Haile Sellassie; helaas staat het krom van desinformatie in de lijn van de propaganda TEGEN het bewind van Haile Sellassie, die sinds de jaren '30 al word gepredikt door de westerse mogendheden die Ethiopië tot kolonie wilden maken. De revolutie van de jaren '70 was in gang gezet door het westen, zoals nu nog gebruikelijk is om regimes die zich niet conformeren aan de kant te zetten. Wie ECHT wil weten wie de keizer was doet er beter aan de twee delen van de autobiographie van Haile Sellassie te lezen. Dit boek. "De Keizer". 1 pluspunt gegeven wegens fantasie.

IboJacob [bron: https--www.bol.com]

Lekker geschreven [2010-03-03]

Hoe houd je een heel volk 50 jaar onder duim, terwijl je niet eens kan lezen en schrijven? In dit zeer bijzondere boekje wordt op onderhoudende wijze duidelijk hoe Haile Selassi dat voor elkaar kreeg; zeker niet alleen door wreedheid, maar ook door het toepassen van het aloude "verdeel en heers" principe, in zijn geval door middel van het selectief geven van "eartime" en het managen van de daaruit verkregen informatie. Door het grote verschil met de huidige maatschappij met al z'n records en gegevensbestanden is het moeilijk te bevatten hoe dit systeem heeft kunnen werken, maar het geeft juist daardoor veel inzicht in de werking van macht en manipulatie. Lekker geschreven en leest vlot weg.

Remmelt [bron: https--www.bol.com]

Ryszard Kapuscinski: De Keizer [2007-00-00]

Begin dit jaar overleed de Poolse schrijver Ryszard Kapuscinski op 74-jarige leeftijd. Hij reisde de hele wereld over om verslag uit te brengen over wat hij aantrof. Het echec had zijn voorliefde. Hij schreef onder meer over het einde van de sjah van Perzië, over de ineenstorting van het Sovjetimperium en over die merkwaardige voetbaloorlog tussen Honduras en El Salvador. Voor veel beoefenaars van het genre van de reisliteratuur gold hij als voorbeeld. Zijn werk wordt wel gezien als exponent van new journalism. Hij schreef over de werkelijkheid maar bediende zich graag van technieken uit de literatuur. Het enige dat ik ooit van hem las was een deeltje uit de serie privé-domein getiteld Lapidarium. Daarin staan korte overpeinzingen die de periode bestrijken tussen 1980 en 2000. Zijn beroemdste boek is waarschijnlijk De keizer waarin Kapuscinski heerschappij en ondergang van Haile Selassie beschrijft. Mijn onbekendheid met dit boek moest nodig goed gemaakt worden.

Zo'n veertig jaar was Haile Selassie de vorst van Ethiopië. Hij kwam in 1930 op de troon toen Afrika nog opgedeeld was onder koloniale overheersing. Met een tussenpauze tijdens het Italiaanse bewind zou hij tot 1974 aan de macht blijven. Een jaar nadien stierf hij. Haile Selassie bezat in het buitenland een groot prestige. Dat is na lezing van Kapuscinski moeilijk voorstelbaar. In het boek leren we hem kennen als een achterdochtig en eenzaam man die zich meer bekommerde om de voortzetting van zijn eigen heerschappij dan om de noden van zijn volk. Kapuscinski geeft de lezer een kijkje in de dagelijkse routine van de keizer. Vastigheid was het parool. De dag begon in alle vroegte. De keizer loopt uit het paleis het park in. Dan meldt zich de chef van de inlichtingendienst die op een pas afstand verslag uitbrengt van de laatste ontwikkelingen vooral van afgelopen nacht. De keizer luistert en knikt op een gegeven moment dat hij het welletjes vindt. Achterwaarts buigend blaast de inlichtingenchef de aftocht. Juist dan verschijnt de minister van Handel en Industrie op het toneel die de beschikking heeft over een eigen netwerk van aanbrengers. Nadat ook hij zijn zegje heeft gedaan, verschijnt de baas van de politieke politie van de regering. De keizer is de enige die over de combinatie van gegevens beschikt. De informatie geschiedt mondeling. Haile Selassie was de kunst van het lezen niet machtig. Om zijn aanwijzingen en bevelen vast te leggen was de minister van de Pen steeds in zijn nabijheid. Dat was een machtig man omdat hij zich vrijheden permitteerde als het gemompel van de keizer aan duidelijkheid te raden liet. De hofhouding kende meer bijzondere functies. Zo was er de man die tien jaar lang met een satijnen doek de schoenen van bezoekers reinigde wanneer de keizerlijke hond die had uitverkoren om een plas te doen. Verder had je de kussenzetter die er met zijn ingrepen voor zorgde dat de kleine gestalte van de vorst toch boven zijn gesprekspartners uitstak. Na de wandeling in het park was het tijd voor het uur der benoemingen in de audiëntiezaal en vervolgens voor het uur van de kas in de gouden zaal. Iedere uitgave in het keizerrijk boven de tien dollar behoefde persoonlijke goedkeuring. Gaf lezen een probleem, rekenen lukte des te beter. Haile Selassie bezat een uitgebreid wagenpark en een gigantisch kapitaal op buitenlandse adressen. Tot het dagelijkse ritueel behoorde nog het uur van de ministers en het uur van de rechtbank.

Kapuscinski geeft een portret van de keizer op basis van getuigenissen uit de hofhouding. Het is een beschrijving van binnenuit vaak opgetekend met bijtend sarcasme. Je krijgt de indruk dicht op de huid van de gebeurtenissen te zitten maar het gaat natuurlijk wel om overlevering uit de tweede hand. De informanten worden met initialen aangeduid. Uiteindelijk ontstaat een beeld van een tragische figuur die het zicht op de werkelijkheid volkomen kwijt is. Er is geen onderscheid tussen staat en privé. De praalzucht neemt ernstige vormen aan. Eindeloos zijn de varianten waarmee de verhevenheid van de keizer aanduiding krijgt. Om er enkele te noemen: koning der koningen, door God uitverkorene, hoogvereerde majesteit, goedertieren monarch. Hoe ronkend de typeringen ook mogen zijn, de indruk die overheerst is dat het hier om een verduisterd despoot gaat. Dat kan niet goed blijven gaan.

Kapuscinski staat uitvoerig stil hoe het tijdperk ten einde raakt. Haile Selassie is dan al een tachtiger en het natuurlijk verloop zou binnen afzienbare tijd hetzelfde resultaat te zien hebben gegeven. Het land kent corruptie en armoede. Hongersnood vergt duizenden slachtoffers. Ironisch is dat de kiem voor het einde lag bij een modeshow waarvoor de keizer toestemming had gegeven. Die toestemming legitimeerde een bijeenkomst van studenten waaruit een demonstratie ontstond. Delen van het leger komen in verzet. Uit de omgeving vallen stuk voor stuk vertrouwelingen weg. Onvermijdelijk komt de val naderbij. Kapuscinski beschrijft vlijmscherp het proces hoe absolute macht corrumpeert. Monarchie behoeft een constitutie.

[bron: https--www.roelfmiddel.nl/?content=leesimpressies&impressie=ryszard-kapuscinski]

RYSZARD KAPUSCINSKI
De Keizer. Macht en ondergang van Ras Tafari
Polen, Ethiopië, reportage
Paperback 230 blz., 16,90 euro
ISBN 90-6265-178-8
6de editie, 2007

'Briljant portret van de laatste dagen van Haile Selassie en zijn waanzinnig middeleeuws hof.'

Haile Selassie loodste met grote vaardigheid een archaïsche samenleving bijna 50 jaar lang door de twintigste eeuw. Hij regeerde zijn volk zonder wetten en begrotingen en wist door zijn feilloos instinct aan de macht te blijven tot aan de revolutie midden jaren zeventig. In De Keizer vertellen de mensen van zijn hofhouding, die na de revolutie onderdoken of zich vermomden, over de intriges, de vele ongeschreven wetten en over het fascinerende proces van ineenstorting van een der oudste rijken op aarde.

«Kapuscinski's boek, steeds scherp observerend, weet diepgaande inzichten uit de kleinste details te halen. Het overstijgt verslaggeving en beschrijft de nachtmerrie van de macht - macht als ontkenning van de geschiedenis. Een onvergetelijk boek, dat een sterke humor en uiteindelijk een diep medeleven laat doorklinken.» --Salman Rushdie

«Een reportage die meer beschrijft dan de feiten, het is een meesterwerk.» --De Volkskrant

Ryszard Kapuscinski, geboren 1932 te Pinsk in het toen Poolse deel van Witrusland, heeft geschiedenis aan de universiteit van Warschau gestudeerd en werkte sinds 1955 als journalist en freelance publicist. Het grootste deel van zijn carrière heeft hij door de derde wereld gereisd. Zijn onconventionele verslaggeving en zijn belangstelling voor de diepere achtergrond van de historische gebeurtenissen die hij beschreef, brachten hem grote faam in oost en west. Kapuscinski overleed in 2007.

[bron: https--www.indeknipscheer.com/ryszard-kapuscinski-de-keizer]

GELEZEN: De keizer van Ryszard Kapuscinski [2012-07-30]

Bibliothecarissen breken zich af en toe het hoofd over de plaats waar ze een boek best in hun bib opstellen. Zeker boeken op het snijvlak van de journalistiek, de geschiedenis en de literatuur lenen zich daar wel eens toe. De Keizer, een klassieker van de Poolse journalist Ryszard Kapuscinski is of was in elk geval een uitstekend voorbeeld van een dergelijk boek.

Maar wat maakt de plaats van dit boek in de bib voor jullie, de lezers, eigenlijk uit? Journalistiek, geschiedenis, literatuur of alle drie tegelijkertijd, "De Keizer" sleept je mee in de wereld van de hofhouding van de laatste Ethiopische Keizer Haile Selassie I, die ook wel bekend was als "Ras Tafari" en door de naar hem genoemde Rastafari-beweging bijna als een god werd vereerd.

Een archaïsche wereld die in het begin van de jaren 70 van de vorige eeuw zichzelf al lang had overleefd. Nadat de keizer in 1974 was afgezet en een jaar later ook vermoord was geworden door - hoogstwaarschijnlijk - de marxistische coupplegers en de nieuwe Ethiopische dictator Mengistu in het bijzonder, zocht Kapuscinski in het geheim, vaak midden in de nacht, mensen op die aan het hof voor de Keizer gewerkt hadden of hem persoonlijk hadden gekend. Mensen die nog niet opgesloten of vermoord waren door het nieuwe, nog bloediger, zelfs genocidair regime, dat na een langdurige burgeroorlog in 1991 op zijn beurt zou weggeveegd worden.

De licht-ironische en beschouwende toon waarop Kapuscinski in het boek de mensen die hij interviewde het woord geeft en hun soms melancholische getuigenissen die hij in zijn historisch relaas verwerkt passen goed bij de fin-de-régimesfeer van een vermolmde en wereldvreemde autocratie. Een regime dat, na een eerst ontkende en genegeerde hongersnood (1973), hevige studentenprotesten en een coup-die-niet-zo-genoemd-mocht-worden, stapje voor stapje desintegreerde en uiteindelijk geheel verdampte. Kapuscinski probeert meesterlijk de gemoedstoestand van de tijdens het laatste jaar van zijn regime reeds lichte sporen van dementie vertonende keizer te vatten. De keizer verloor langzamerhand de greep op de werkelijkheid en op zijn omgeving en werd door de marxistische coupplegers, die bevreesd waren voor zijn mythische reputatie en het ontzag dat de Ethiopische bevolking nog voor hem had, sluipenderwijs in zijn paleis geïsoleerd. Tot hij nog met één bediende overbleef. Uiteindelijk werd hij tot zijn eigen afgrijzen in een onooglijk Volkswagentje weggevoerd en gevangengezet. Dat kleine autootje vond hij pas de ultieme vernedering. Het was het enige spoor van protest dat de Keizer tegen de legerofficieren in die maanden had geuit...

Kapuscinski's scherpe observaties en veelzeggende anekdotes schetsen een ontluisterend portret van Ras Tafari en zijn entourage. De meest spraakmakende en treffende anekdote was ongetwijfeld de getuigenis van de bediende die bij plechtigheden louter de functie had om met een satijnen doekje de urine van de schoenen van de hoge gasten van de Keizer af te vegen. Haile Sellasies hondje Lulu had namelijk de gewoonte deze onder te plassen - maar het protocol verbood de gasten daar iets over te zeggen...

Geen academische geschiedenis, maar des te boeiender en meeslepender geschreven.

Kapuscinski kreeg in zijn buitenlandse verslaggeving vrij spel van het Poolse communistische regime, maar leverde na de repressie tegen de vakbond Solidarnosc zijn partijkaart in. Meerdere boeken van deze journalist én literaire coryfee zijn in het Nederlands vertaald. Hij werd als een kandidaat-winnaar van de Nobelprijs Literatuur beschouwd, maar stierf in 2007.

Wouter De Raes [bron: https--bibliotheekgent.wordpress.com/2012/07/30/gelezen-de-keizer-van-ryszard-kapuscinski]

WDR zegt: [2012-07-31]

Een relatief recente roman over het tijdperk tijdens en na de val van de keizer is De Leeuw en de keizer van Maaza Mengiste. Deze debuutroman beschrijft het wel en wee van de familie van een in Addis Abeba wonende dokter tijdens en na de staatsgreep van de marxistische DERG. De familieleden raken elk op hun manier betrokken in de maalstroom van de politieke gebeurtenissen en de gewelddaden van het nieuwe regime op de medestanders van de keizer en later op de hele bevolking tout court. Emotioneel relaas over de schokken die een revolutie in de maatschappij en de relaties binnen in een gezin kan teweeg brengen. Gruwelijke details van de onbekende, vergeten genocide die dictator Mengistu aanrichtte worden de lezer niet bespaard. De auteur, die als vierjarige zelf met haar familie een paar jaar na de staatsgreep naar de Verenigde Staten is uitgeweken en daar een cursus "creative writing" volgde heeft zich goed gedocumenteerd. Politici uit die periode worden bij naam genoemd en enkele hoofdstukjes in het boek worden ook vanuit het perspectief van de Keizer verteld. Maar blijkbaar verkoos ze toch het pseudoniem "Majoor Guddu" te gebruiken voor het personage dat de in 1991 verdreven dictator Mengistu moet voorstellen. Misschien omdat deze momenteel nog onder bescherming van Robert Mugabe in Zimbabwe leeft? Dit debuut kreeg vele lovende recensies en werd her en der vergeleken met De Vliegeraar van Khaled Hoesseini. Zelf vond ik het geen literaire hoogvlieger, maar wel een goedbedoelde aanklacht.

bibliotheekgent zegt: [2012-07-31]

De literaire verdiensten van Kapuskinski staan buiten kijf maar er bestaat overigens wel een controverse over het waarheidsgehalte van Kapuscinski's literaire journalistiek. Meer daarover kan je in deze scriptie vinden: http--www.scriptiebank.be/scriptie/conflicjournalist-romancier-de-literaire-journalistiek-van-ryszard-kapuscinski

In 2013 zou er een Nederlandse vertaling van de biografie van Kapuscinski van zijn leerling Domoslawski verschijnen: http--www.boekenbank.be/boekenbank-web/boekenbank/public/title/detail?isbn=9789044517361

[bron: https--bibliotheekgent.wordpress.com/2012/07/30/gelezen-de-keizer-van-ryszard-kapuscinski]

Haile Selassi - De Kussendrager van Haile Selassi

Het in 1978 verschenen boek 'The Emperor' van Ryszard Kapuscinski (1932-2007) is een bundel van interviews met de ondergedoken voormalige hofhouding van de inmiddels afgezette Keizer Haile Selassi.

In keldertjes en hutjes noteerde Kapuscinski de verhalen van Selassies, wiens taak het was om op het juiste moment het juiste kussentje onder de voeten van de nogal klein uitgevallen keizer te schuiven. Door zijn 26 jaar ervaring wist de kussendrager op zeker moment blind welk kussen bij welke troon paste teneinde de beentjes van de keizer niet te lang te laten bungelen

Toelichting

Totdat de Poolse journalist Ryszard Kapuscinski in 1974 net na de marxistische machtsovername naar Ethiopië trok, was het daar juist omver geworpen regime van keizer Haile Selassie een mysterie. Natuurlijk waren er de regelmatige berichten over weelde en overvloed in een land dat structureel te weinig voedsel produceert, maar nooit had de buitenwereld een kijkje kunnen nemen in het op middeleeuwse leest geschoeide hof van de Koning der Koningen, de Leeuw van Judah, Ras Tafari. Kapuscinski kreeg van zijn hoofdredacteur toestemming om naar Addis Abeba af te reizen om verslag te doen van de wilde plannen van het nieuwe bewind van Mengistu Haile Mariam. 's Avonds werkte hij aan zijn eigen project, dan interviewde hij de ondergedoken hofhouding van de keizer.

Bronnen: 'Het Parool' (datum onbekend) en 'Waarom sommige landen rijk zijn en andere arm' (Acemoglu en Robinson, 2012) - (Met dank aan Nico Kussendrager)

[bron: https--www.kussendrager.net/curiosa/heile-selassi]

--- Over (foto 2): Ryszard Kapuscinski ---

Ryszard Kapuscinski (Pinsk, Polen (thans Wit-Rusland), 4 maart 1932 - Warschau, 23 januari 2007) was een Poolse journalist, schrijver en dichter.

Geboren in een onderwijzersgezin in een armoedige streek die destijds tot Oost-Polen behoorde, wist de familie Kapuscinski na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog een deportatiekonvooi van het Sovjet-Russische leger richting Siberië te ontvluchten en uit te wijken naar Lviv en vervolgens naar Warschau. Zijn vader sloot zich bij het verzet aan en de jonge Kapuscinski kreeg in de hoofdstad met ontberingen zoals honger te maken.

Na de oorlog studeerde hij geschiedenis en Poolse taal- en letterkunde aan de universiteit van Warschau. In 1949 maakte hij zijn debuut met gedichten in het blad Dzis i Jutro. Bij het jeugdblad Sztandar Mlodych deed hij zijn eerste schreden op het journalistieke pad; hij reisde ervoor door allerlei Aziatische landen waarbij hij onder meer India, China en omliggende landen aandeed.

Kapuscinski sloot zich in 1953 bij de Poolse communistische partij aan. Eind jaren vijftig maakte hij onder andere journalistieke reportages over Belgisch-Kongo. Het belangrijke communistische weekblad Polityka waar hij bij was terechtgekomen, fungeerde begin jaren zestig als springplank naar het Poolse persbureau PAP. Kapuscinski die destijds alleen de Poolse taal machtig was, werd vanaf 1964 voor dit persagentschap de enige buitenlandcorrespondent voor Latijns-Amerika, Azië en Afrika. Vooral laatstgenoemd continent inspireerde hem.

In Afrika maakte hij de dekolonisatie en de chaotische tijd daarna van nabij mee. Niet alleen zag hij 27 revoluties en staatsgrepen aan zich voorbijtrekken, ook werd hij viermaal ter dood veroordeeld.

Kapuscinski genoot buitenslands volledige vrijheid, in tegenstelling tot zijn Poolse medeburgers die in eigen land te maken hadden met communistische overheidsrepressie. Vanwege die onderdrukking maakte Kapuscinski altijd drie versies van zijn reportages. Een zwaar gecensureerde voor de kranten, een wat vrijere versie voor een blad voor de politieke toplaag en eentje die hij voor zichzelf en zijn te schrijven boeken placht te bewaren en die beide vorige versies overtrof.

Toen in 1981 Solidarnosc, de vrije vakbond van Walesa alsmede de journalistiek met een strenge aanpak van de Poolse communistische regering te maken kregen, besloot Kapuscinski voor zijn lidmaatschap van de communistische partij te bedanken.

Behalve zijn journalistieke productie schreef hij verhalen over actuele historische onderwerpen die in meer dan dertig talen werden vertaald waaronder voor een deel ook in het Nederlands. Ook zag een dichtbundel genaamd "Notes" (Pools voor 'notities') in 1986 het levenslicht.

Ryszard Kapuscinski die een aantal malen kanshebber leek te zijn op de Nobelprijs voor de Literatuur, maar deze desondanks nooit mocht ontvangen, overleed op 74-jarige leeftijd aan de gevolgen van een hartoperatie die hij enige dagen daarvoor had ondergaan.

Zijn journalistieke wijze van schrijven die het midden hield tussen literatuur en journalistiek en zijn aandacht voor het menselijke aspect bij gebeurtenissen van ingrijpende geschiedkundige waarde hebben veel invloed uitgeoefend op tal van andere journalisten. Kapuscinski zelf liet zich inspireren door de Historiën van de antieke Griekse schrijver Herodotus en door zijn landgenoot Bronislaw Malinowski die als de uitvinder van de culturele antropologie geldt. Kapuscinski placht de Historiën bij zijn reizen mee te nemen en las het boek keer op keer.

Op 26 februari 2010 publiceerde Artur Domoslawski, een leerling van Kapuscinski, een controversiële biografie: Kapuscinski, non-fictie (Poolse titel). Domoslawski beschrijft niet alleen verschillende buitenechtelijke relaties van Kapuscinski, maar ook hoe hij het in zijn reportagewerk niet altijd even nauw nam met de letterlijke waarheid.

Werken

Bekende werken van hem die in het Nederlands werden vertaald, zijn onder meer (tussen haakjes het jaar van verschijnen in de Nederlandse taal):

• De keizer: macht en ondergang van Ras Tafari Haile Selassie I (1984) - handelt over de val van de despotische Ethiopische keizer Haile Selassie waarmee hij in 1983 internationaal doorbrak, ISBN 906265178X
• De Sjah aller Sjahs (1986) - over de Iraanse Revolutie van 1979 maar dat op bedekte wijze eveneens beschrijft hoe het Polen in de jaren zeventig verging, ISBN 9029524952
• Nog een dag (1988) - beschrijft de burgeroorlog in Angola, ISBN 9029524979
• De voetbaloorlog (1991) - gaat o.a. over de grensoorlog die El Salvador en Honduras in de jaren zestig, naar aanleiding van een serie uit de hand gelopen voetbalwedstrijden, met elkaar uitvochten, ISBN 9029525096
• Imperium: ondergang van een wereldrijk (1993) - schetst vanuit het perspectief van het leven van alledag de neergang van de Sovjet-Unie, ISBN 9029525134
• Ebbenhout: Afrikaanse ontmoetingen (2000) - betreft een verslag van zijn wederwaardigheden in Afrika, ISBN 9029525312
• Lapidarium: observaties van een wereldreiziger 1980-2000 (2003) - weergave van zijn indrukken met bijbehorende overpeinzingen die hij in de jaren tachtig en negentig opdeed, ISBN 9029525525
• Reizen met Herodotos (2005) - zijn laatste boek waarin hij weergeeft wat hij zelf zag op de plekken die indertijd door Herodotus werden bezocht, ISBN 9029563230. Voor dit boek werd hem in Polen de publieksversie van de Nike-literatuurprijs toegekend.

[bron: wikipedia]

Op 23 januari 2007 ging er een schokgolf door de journalistieke en de literaire wereld. Ryszard Kapuscinki, de Poolse auteur die decennia lang een unieke brug sloeg tussen beide werelden, was dood. Nu, bijna drie jaar na zijn overlijden, blijft Kapuscinski's oeuvre nog altijd duizenden lezers inspireren, tot Salman Rushdie en Gabriel García Márquez toe. Toch werd zijn werk nog maar zelden onder de loep genomen. Waarin schuilt nu het genie van Kapuscinski? Hoe komen we als lezer dichter bij de meester?

Tijdens zijn kinderjaren in het stadje Pinsk stond Kapuscinski (°1932) voor het eerst oog in oog met de gruwel van de oorlog. Niets deed toen vermoeden dat hij later als verslaggever naar de broeihaarden van de wereld zou trekken en een van den meest gewaardeerde oorlogscorrespondenten van de 20ste eeuw zou worden. Het mysterie rond zijn persoon wordt er alleen maar omvangrijker door. Door zijn ervaringen groeide Kapuscinski echter uit tot een onafhankelijk denker met een grote liefde voor de mensheid.

Kapuscinski staat geboekstaafd als een messcherp observator en als een journalist die door zijn ongewoon meeslepende schrijfstijl ook de literatuurliefhebber wist te boeien met zijn verhalen over bloedige opstanden, regimewisselingen en revoluties in Afrika, Zuid-Amerika en het Midden-Oosten. Het meest werd hij geprezen voor zijn boek De keizer (1978), dat de laatste dagen van het regime van de Ethiopische keizer Haile Selassie beschreef, louter en alleen - en dat is nu net zo uniek - aan de hand van getuigenissen van hoflieden en naaste medewerkers.

Bovenal was Kapuscinski dus een eigenzinnig auteur, die altijd naarstig op zoek was naar de beste manier om zich uit te drukken en daarvoor komaf maakte met het al te strakke onderscheid tussen literatuur en journalistiek. Onder wetenschappers wordt er wel eens gespeculeerd - vergeefs, zo blijkt - over de kwestie of Kapuscinski nu tot de literatuur, dan wel tot de journalistiek behoort. Maar wanneer we Kapuscinki's denken toetsen aan zijn boeken, dan kunnen we niet anders dan besluiten dat hij zich precies onderscheidt door de hoogst persoonlijke manier waarop hij zijn informatie verwerkt. Kapuscinski in een hokje wegduwen, is schaamteloos voorbijgaan aan de eigenheid van zijn werk.

Een literair journalist?

Gelukkig bestaat er zoiets als de literaire journalistiek, een genre waarin op journalistieke wijze verzamelde informatie wordt gegoten in een literaire schrijfstijl en tekststructuur. De literaire journalistiek verzet zich tegen het kille en afstandelijke journalistieke verhaal en probeert de lezer te betrekken in de menselijke gevoelens die elk nieuwsfeit met zich meebrengt.

In de wetenschappelijke literatuur wordt de literaire journalistiek op ontelbare manieren geïnterpreteerd. Toch is men het eens over enkele basiskenmerken, zoals het gebruik van dialogen, diverse vertelstandpunten en aandacht voor het alledaagse leven. Dat er wordt getwist over wat de literaire journalistiek precies inhoudt, heeft net als in de discussies rond Kapuscinski te maken met de situering ervan in de schemerzone tussen journalistiek en literatuur. Het zal dan ook niet verbazen dat ook Kapuscinski met recht een literair journalist genoemd kan worden.

Waarom 'bekeren' journalisten zich nu toe tot de literaire journalistiek? Omdat ze van oordeel zijn dat de eerder zakelijk journalistieke taal hen niet toelaat om de menselijke aspecten van een bepaalde gebeurtenis te beschrijven. Een literaire behandeling van nieuwswaardige feiten gebeurde dan ook uit vanuit een diepe ontevredenheid met de gangbare journalistiek en al haar gebreken.

Zo klonk ook de beroepsfilosofie van Kapuscinski, toen hij zich in even exotische als gevaarlijke oorden onder de plaatselijke bevolking begaf, op zoek naar de menselijke waarheid achter het nieuws. "Menselijke warmte is voor dit soort werk een voorwaarde. Het cynisme en het nihilisme, het verval van de waarden en de minachting voor anderen zijn er de oorzaak van dat het leven op de wereld moeilijk te dragen is," schreef hij in zijn gedachtenbundel Lapidarium (2003).

Bovendien huldigde hij, net als de overige literaire journalisten, een eerder negatief beeld van de dagdagelijkse journalistiek, die volgens hem te weinig aandacht schonk aan de humanitaire problemen in Afrika, die nieuws verwarde met entertainment, die meer en meer werd beschouwd als een winstgevende business, die het verkeerde beeld creëerde de werkelijkheid objectief weer te geven en die geen forum gaf aan de emoties van een oorlogsjournalist. Niet voor niets was Kapuscinski een man met een missie.

Tussen fictie en realiteit

Hoe uitvoerig Kapuscinski ook werd geprezen voor zijn oeuvre, voor kritiek was hij niet immuun. Vele critici wisten zich geen raad met zijn werk, dat duidelijk geïnspireerd werd door 'waargebeurde' feiten, maar toch werd geschreven als literatuur en daardoor toch eerder met fictie in verband wordt gebracht. Kapuscinski was zich bewust van de kritische noten bij zijn boekreportages, maar vatte de commentaar laconiek op. "Er zijn zovele klachten - Kapuscinski vermeldt nooit data, Kapuscinski geeft de naam van de minister niet, Kapuscinsi vergeet de volgorde van de feiten. Dat alles is nu net wat ik wil vermijden. Voor die antwoorden kan je terecht bij je plaatselijke bibliotheek", vertelde hij tijdens een interview in 1987.

Kapuscinski's interesse ging veel dieper dan het schoolmeesterlijk doorgeven van exacte details. Maar tegelijk was hij zich bewust van zijn journalistieke verantwoordelijkheid (of zijn 'epistemic responsibility', zoals die in de vakliteratuur genoemd wordt). Hij gaf zijn lezers voldoende houvast om zijn werk te lezen als een journalistiek verslag, bijvoorbeeld door zichzelf in zijn boeken manifest te profileren als journalist.

Nog een dag (1976), over de laatste dagen van het Portugees-koloniale regime in Angola, is een uitstekend boek om Kapuscinski's stijl en werkwijze te illustreren. Naast de voor de schrijver typische humor en beeldspraak, toont het boek namelijk ook dat journalistieke en persoonlijke, haast poëtische observaties elkaar niet hoeven uit te sluiten. Zo schrijft Kapuscinski in de inleiding: "Dit is een zeer persoonlijk boek, een boek over eenzaamheid en verlatenheid. In de zomer van 1975 zei mijn baas tegen me (...): 'Dit is je laatste kans om naar Angola te gaan. Heb je er zin in?' In zo'n situatie zeg ik altijd ja." Doordat Kapuscinski zijn lezers inzicht geeft in zijn eigen beperkingen en in de moeilijkheden tijdens zijn research, wekt hij bij die lezers een bijzonder soort sympathie, dat zijn journalistieke geloofwaardigheid alleen maar ten goede komt.

Kapuscinski's oeuvre biedt nog voer voor vele jaren academisch onderzoek en discussies tussen literatuurliefhebbers en mensen met een journalistieke interesse. Het mysterie van Kapuscinski's genie zal blijven fascineren, maar de eerste aanzet voor een beter begrip van zijn werk is nu een feit.

[bron: https--www.scriptieprijs.be]